सुन्दरकाण्ड - Sundarakāṇḍa (भाग - १ ;;; Part – 1)

 

सुन्दरकाण्ड - Sundarakāṇḍa (भाग - १ ;;; Part – 1)

 

Sarga number as per Ramayana	Shlokas extracted	No. of shlokas	Cumulative number of shlokas in this Kanda
1 (Part-I)	ततो रावणनीतायाः सीतायाः शत्रुकर्शनः | इयेष पदमन्वेष्टुं चारणाचरिते पथि || १|| अथ वैदूर्यवर्णेषु शाद्वलेषु महाबलः | धीरः सलिलकल्पेषु विचचार यथासुखम् || २|| द्विजान्वित्रासयन्धीमानुरसा पादपान्हरन् | मृगांश्च सुबहून्निघ्नन्प्रवृद्ध इव केसरी || ३|| नीललोहितमाञ्जिष्ठपद्मवर्णैः सितासितैः | स्वभावविहितैश्चित्रैर्धातुभिः समलङ्कृतम् || ४|| कामरूपिभिराविष्टमभीक्ष्णं सपरिच्छदैः | यक्षकिंनरगन्धर्वैर्देवकल्पैश्च पन्नगैः || ५|| स तस्य गिरिवर्यस्य तले नागवरायुते | तिष्ठन्कपिवरस्तत्र ह्रदे नाग इवाबभौ || ६|| स सूर्याय महेन्द्राय पवनाय स्वयम्भुवे | भूतेभ्यश्चाञ्जलिं कृत्वा चकार गमने मतिम् || ७|| अञ्जलिं प्राङ्मुखः कुर्वन्पवनायात्मयोनये | ततो हि ववृधे गन्तुं दक्षिणो दक्षिणां दिशम् || ८|| प्लवङ्गप्रवरैर्दृष्टः प्लवने कृतनिश्चयः | ववृधे रामवृद्ध्यर्थं समुद्र इव पर्वसु || ९|| निष्प्रमाण शरीरः सँल्लिलङ्घयिषुरर्णवम् | बाहुभ्यां पीडयामास चरणाभ्यां च पर्वतम् || १०|| स चचालाचलाश्चारु मुहूर्तं कपिपीडितः | तरूणां पुष्पिताग्राणां सर्वं पुष्पमशातयत् || ११|| तेन पादपमुक्तेन पुष्पौघेण सुगन्धिना | सर्वतः संवृतः शैलो बभौ पुष्पमयो यथा || १२|| तेन चोत्तमवीर्येण पीड्यमानः स पर्वतः | सलिलं सम्प्रसुस्राव मदं मत्त इव द्विपः || १३|| पीड्यमानस्तु बलिना महेन्द्रस्तेन पर्वतः | रीतिर्निर्वर्तयामास काञ्चनाञ्जनराजतीः | मुमोच च शिलाः शैलो विशालाः समनःशिलाः || १४|| गिरिणा पीड्यमानेन पीड्यमानानि सर्वशः | गुहाविष्टानि भूतानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः || १५|| स महासत्त्वसंनादः शैलपीडानिमित्तजः | पृथिवीं पूरयामास दिशश्चोपवनानि च || १६|| शिरोभिः पृथुभिः सर्पा व्यक्तस्वस्तिकलक्षणैः | वमन्तः पावकं घोरं ददंशुर्दशनैः शिलाः || १७|| तास्तदा सविषैर्दष्टाः कुपितैस्तैर्महाशिलाः | जज्वलुः पावकोद्दीप्ता विभिदुश्च सहस्रधा || १८|| यानि चौषधजालानि तस्मिञ्जातानि पर्वते | विषघ्नान्यपि नागानां न शेकुः शमितुं विषम् || १९|| भिद्यतेऽयं गिरिर्भूतैरिति मत्वा तपस्विनः | त्रस्ता विद्याधरास्तस्मादुत्पेतुः स्त्रीगणैः सह || २०|| पानभूमिगतं हित्वा हैममासनभाजनम् | पात्राणि च महार्हाणि करकांश्च हिरण्मयान् || २१|| लेह्यानुच्चावचान्भक्ष्यान्मांसानि विविधानि च | आर्षभाणि च चर्माणि खड्गांश्च कनकत्सरून् || २२|| कृतकण्ठगुणाः क्षीबा रक्तमाल्यानुलेपनाः | रक्ताक्षाः पुष्कराक्षाश्च गगनं प्रतिपेदिरे || २३|| हारनूपुरकेयूर पारिहार्य धराः स्त्रियः | विस्मिताः सस्मितास्तस्थुराकाशे रमणैः सह || २४|| दर्शयन्तो महाविद्यां विद्याधरमहर्षयः | सहितास्तस्थुराकाशे वीक्षां चक्रुश् च पर्वतम् || २५|| शुश्रुवुश्च तदा शब्दमृषीणां भावितात्मनाम् | चारणानां च सिद्धानां स्थितानां विमलेऽम्बरे || २६|| एष पर्वतसङ्काशो हनूमान्मारुतात्मजः | तितीर्षति महावेगं समुद्रं मकरालयम् || २७|| रामार्थं वानरार्थं च चिकीर्षन्कर्म दुष्करम् | समुद्रस्य परं पारं दुष्प्रापं प्राप्तुमिच्छति || २८|| दुधुवे च स रोमाणि चकम्पे चाचलोपमः | ननाद च महानादं सुमहानिव तोयदः || २९|| आनुपूर्व्याच्च वृत्तं च लाङ्गूलं रोमभिश् चितम् | उत्पतिष्यन्विचिक्षेप पक्षिराज इवोरगम् || ३०|| तस्य लाङ्गूलमाविद्धमतिवेगस्य पृष्ठतः | ददृशे गरुडेनेव ह्रियमाणो महोरगः || ३१|| बाहू संस्तम्भयामास महापरिघसंनिभौ | ससाद च कपिः कट्यां चरणौ सञ्चुकोप च || ३२|| संहृत्य च भुजौ श्रीमांस्तथैव च शिरोधराम् | तेजः सत्त्वं तथा वीर्यमाविवेश स वीर्यवान् || ३३|| मार्गमालोकयन्दूरादूर्ध्वप्रणिहितेक्षणः | रुरोध हृदये प्राणानाकाशमवलोकयन् || ३४|| पद्भ्यां दृढमवस्थानं कृत्वा स कपिकुञ्जरः | निकुञ्च्य कर्णौ हनुमानुत्पतिष्यन्महाबलः | वानरान्वानरश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत् || ३५|| यथा राघवनिर्मुक्तः शरः श्वसनविक्रमः | गच्छेत्तद्वद्गमिष्यामि लङ्कां रावणपालिताम् || ३६|| न हि द्रक्ष्यामि यदि तां लङ्कायां जनकात्मजाम् | अनेनैव हि वेगेन गमिष्यामि सुरालयम् || ३७|| यदि वा त्रिदिवे सीतां न द्रक्ष्यामि कृतश्रमः | बद्ध्वा राक्षसराजानमानयिष्यामि रावणम् || ३८|| सर्वथा कृतकार्योऽहमेष्यामि सह सीतया | आनयिष्यामि वा लङ्कां समुत्पाट्य सरावणाम् || ३९|| एवमुक्त्वा तु हनुमान्वानरान्वानरोत्तमः | उत्पपाताथ वेगेन वेगवानविचारयन् || ४०|| समुत्पतति तस्मिंस्तु वेगात्ते नगरोहिणः | संहृत्य विटपान्सर्वान्समुत्पेतुः समन्ततः || ४१|| स मत्तकोयष्टिभकान्पादपान्पुष्पशालिनः | उद्वहन्नूरुवेगेन जगाम विमलेऽम्बरे || ४२|| ऊरुवेगोद्धता वृक्षा मुहूर्तं कपिमन्वयुः | प्रस्थितं दीर्घमध्वानं स्वबन्धुमिव बान्धवाः || ४३|| तमूरुवेगोन्मथिताः सालाश्चान्ये नगोत्तमाः | अनुजग्मुर्हनूमन्तं सैन्या इव महीपतिम् || ४४|| सुपुष्पिताग्रैर्बहुभिः पादपैरन्वितः कपिः | हनुमान्पर्वताकारो बभूवाद्भुतदर्शनः || ४५|| सारवन्तोऽथ ये वृक्षा न्यमज्जँल्लवणाम्भसि | भयादिव महेन्द्रस्य पर्वता वरुणालये || ४६|| स नानाकुसुमैः कीर्णः कपिः साङ्कुरकोरकैः | शुशुभे मेघसङ्काशः खद्योतैरिव पर्वतः || ४७|| विमुक्तास्तस्य वेगेन मुक्त्वा पुष्पाणि ते द्रुमाः | अवशीर्यन्त सलिले निवृत्ताः सुहृदो यथा || ४८|| लघुत्वेनोपपन्नं तद्विचित्रं सागरेऽपतत् | द्रुमाणां विविधं पुष्पं कपिवायुसमीरितम् || ४९|| पुष्पौघेणानुबद्धेन नानावर्णेन वानरः | बभौ मेघ इवोद्यन्वै विद्युद्गणविभूषितः || ५०|| तस्य वेगसमुद्भूतैः पुष्पैस्तोयमदृश्यत | ताराभिरभिरामाभिरुदिताभिरिवाम्बरम् || ५१|| तस्याम्बरगतौ बाहू ददृशाते प्रसारितौ | पर्वताग्राद्विनिष्क्रान्तौ पञ्चास्याविव पन्नगौ || ५२|| पिबन्निव बभौ चापि सोर्मिजालं महार्णवम् | पिपासुरिव चाकाशं ददृशे स महाकपिः || ५३|| तस्य विद्युत्प्रभाकारे वायुमार्गानुसारिणः | नयने विप्रकाशेते पर्वतस्थाविवानलौ || ५४|| पिङ्गे पिङ्गाक्षमुख्यस्य बृहती परिमण्डले | चक्षुषी सम्प्रकशेते चन्द्रसूर्याविव स्थितौ || ५५|| मुखं नासिकया तस्य ताम्रया ताम्रमाबभौ | सन्ध्यया समभिस्पृष्टं यथा सूर्यस्य मण्डलम् || ५६|| लाङ्गलं च समाविद्धं प्लवमानस्य शोभते | अम्बरे वायुपुत्रस्य शक्रध्वज इवोच्छ्रितः || ५७|| लाङ्गूलचक्रेण महाञ्शुक्लदंष्ट्रोऽनिलात्मजः | व्यरोचत महाप्राज्ञः परिवेषीव भास्करः || ५८|| स्फिग्देशेनाभिताम्रेण रराज स महाकपिः | महता दारितेनेव गिरिर्गैरिकधातुना || ५९|| तस्य वानरसिंहस्य प्लवमानस्य सागरम् | कक्षान्तरगतो वायुर्जीमूत इव गर्जति || ६०|| खे यथा निपतत्युल्का उत्तरान्ताद्विनिःसृता | दृश्यते सानुबन्धा च तथा स कपिकुञ्जरः || ६१|| पतत्पतङ्गसङ्काशो व्यायतः शुशुभे कपिः | प्रवृद्ध इव मातङ्गः कक्ष्यया बध्यमानया || ६२|| उपरिष्टाच्छरीरेण छायया चावगाढया | सागरे मारुताविष्टा नौरिवासीत्तदा कपिः || ६३|| यं यं देशं समुद्रस्य जगाम स महाकपिः | स स तस्याङ्गवेगेन सोन्माद इव लक्ष्यते || ६४|| सागरस्योर्मिजालानामुरसा शैलवर्ष्मणाम् | अभिघ्नंस्तु महावेगः पुप्लुवे स महाकपिः || ६५|| कपिवातश्च बलवान्मेघवातश्च निःसृतः | सागरं भीमनिर्घोषं कम्पयामासतुर्भृशम् || ६६|| विकर्षन्नूर्मिजालानि बृहन्ति लवणाम्भसि | अत्यक्रामन्महावेगस्तरङ्गान्गणयन्निव || ६७|| प्लवमानं समीक्ष्याथ भुजङ्गाः सागरालयाः | व्योम्नि तं कपिशार्दूलं सुपर्णमिति मेनिरे || ६८|| दशयोजनविस्तीर्णा त्रिंशद्योजनमायता | छाया वानरसिंहस्य जले चारुतराभवत् || ६९|| श्वेताभ्रघनराजीव वायुपुत्रानुगामिनी | तस्य सा शुशुभे छाया वितता लवणाम्भसि || ७०|| प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा प्लवगं त्वरितं तदा | ववृषुः पुष्पवर्षाणि देवगन्धर्वदानवाः || ७१|| तताप न हि तं सूर्यः प्लवन्तं वानरेश्वरम् | सिषेवे च तदा वायू रामकार्यार्थसिद्धये || ७२|| ऋषयस्तुष्टुवुश्चैनं प्लवमानं विहायसा | जगुश्च देवगन्धर्वाः प्रशंसन्तो महौजसं || ७३|| नागाश्च तुष्टुवुर्यक्षा रक्षांसि विबुधाः खगाः | प्रेक्ष्याकाशे कपिवरं सहसा विगतक्लमम् || ७४|| तस्मिन्प्लवगशार्दूले प्लवमाने हनूमति | इक्ष्वाकुकुलमानार्थी चिन्तयामास सागरः || ७५|| साहाय्यं वानरेन्द्रस्य यदि नाहं हनूमतः | करिष्यामि भविष्यामि सर्ववाच्यो विवक्षताम् || ७६|| अहमिक्ष्वाकुनाथेन सगरेण विवर्धितः | इक्ष्वाकुसचिवश्चायं नावसीदितुमर्हति || ७७|| तथा मया विधातव्यं विश्रमेत यथा कपिः | शेषं च मयि विश्रान्तः सुखेनातिपतिष्यति || ७८|| इति कृत्वा मतिं साध्वीं समुद्रश् छन्नमम्भसि | हिरण्यनाभं मैनाकमुवाच गिरिसत्तमम् || ७९|| त्वमिहासुरसङ्घानां पातालतलवासिनाम् | देवराज्ञा गिरिश्रेष्ठ परिघः संनिवेशितः || ८०|| त्वमेषां ज्ञातवीर्याणां पुनरेवोत्पतिष्यताम् | पातालस्याप्रमेयस्य द्वारमावृत्य तिष्ठसि || ८१|| तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव शक्तिस्ते शैलवर्धितुम् | तस्मात्सञ्चोदयामि त्वामुत्तिष्ठ नगसत्तम || ८२|| स एष कपिशार्दूलस्त्वामुपर्येति वीर्यवान् | हनूमान्रामकार्यार्थं भीमकर्मा खमाप्लुतः || ८३|| तस्य साह्यं मया कार्यमिक्ष्वाकुकुलवर्तिनः | मम इक्ष्वाकवः पूज्याः परं पूज्यतमास्तव || ८४|| कुरु साचिव्यमस्माकं न नः कार्यमतिक्रमेत् | कर्तव्यमकृतं कार्यं सतां मन्युमुदीरयेत् || ८५|| सलिलादूर्ध्वमुत्तिष्ठ तिष्ठत्वेष कपिस्त्वयि | अस्माकमतिथिश्चैव पूज्यश्च प्लवतां वरः || ८६|| चामीकरमहानाभ देवगन्धर्वसेवित | हनूमांस्त्वयि विश्रान्तस्ततः शेषं गमिष्यति || ८७|| काकुत्स्थस्यानृशंस्यं च मैथिल्याश्च विवासनम् | श्रमं च प्लवगेन्द्रस्य समीक्ष्योत्थातुमर्हसि || ८८|| हिरण्यनाभो मैनाको निशम्य लवणाम्भसः | उत्पपात जलात्तूर्णं महाद्रुमलतायुतः || ८९|| स सागरजलं भित्त्वा बभूवात्युत्थितस्तदा | यथा जलधरं भित्त्वा दीप्तरश्मिर्दिवाकरः || ९०|| शातकुम्भमयैः शृङ्गैः सकिंनरमहोरगैः | आदित्योदयसङ्काशैरालिखद्भिरिवाम्बरम् || ९१|| तस्य जाम्बूनदैः शृङ्गैः पर्वतस्य समुत्थितैः | आकाशं शस्त्रसङ्काशमभवत्काञ्चनप्रभम् || ९२|| जातरूपमयैः शृङ्गैर्भ्राजमानैः स्वयं प्रभैः | आदित्यशतसङ्काशः सोऽभवद्गिरिसत्तमः || ९३|| तमुत्थितमसङ्गेन हनूमानग्रतः स्थितम् | मध्ये लवणतोयस्य विघ्नोऽयमिति निश्चितः || ९४|| स तमुच्छ्रितमत्यर्थं महावेगो महाकपिः | उरसा पातयामास जीमूतमिव मारुतः || ९५|| स तदा पातितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः | बुद्ध्वा तस्य कपेर्वेगं जहर्ष च ननन्द च || ९६|| तमाकाशगतं वीरमाकाशे समवस्थितम् | प्रीतो हृष्टमना वाक्यमब्रवीत्पर्वतः कपिम् | मानुषं धरयन्रूपमात्मनः शिखरे स्थितः || ९७|| दुष्करं कृतवान्कर्म त्वमिदं वानरोत्तम | निपत्य मम शृङ्गेषु विश्रमस्व यथासुखम् || ९८|| राघावस्य कुले जातैरुदधिः परिवर्धितः | स त्वां रामहिते युक्तं प्रत्यर्चयति सागरः || ९९|| कृते च प्रतिकर्तव्यमेष धर्मः सनातनः | सोऽयं तत्प्रतिकारार्थी त्वत्तः संमानमर्हति || १००||	100	100
Shri Hanuman leaps over the ocean towards Lanka.  The ocean god asks Mainaka, a mountain hidden in the ocean, to come up and provide hospitality to Shri Hanuman, who is going on the work of Shri Rama, a descendant of King Sagara.

इत्यार्षे श्री रामायणे सुन्दरकाण्डे प्रथम: भाग:

 

Introduction to Sundarakāṇḍa

Sundarakāṇḍa Part-2