अरण्यकाण्ड - Araṇyakāṇḍa (भाग - १४ ;;; Part – 14)

 

अरण्यकाण्ड - Araṇyakāṇḍa (भाग - १४ ;;; Part – 14)

Sarga number as per Ramayana	Shlokas extracted	No. of shlokas	Cumulative number of shlokas in this Kanda
56	सा तथोक्ता तु वैदेही निर्भया शोककर्षिता | तृणमन्तरतः कृत्वा रावणं प्रत्यभाषत || १|| राजा दशरथो नाम धर्मसेतुरिवाचलः | सत्यसन्धः परिज्ञातो यस्य पुत्रः स राघवः || २|| रामो नाम स धर्मात्मा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः | दीर्घबाहुर्विशालाक्षो दैवतं स पतिर्मम || ३|| इक्ष्वाकूणां कुले जातः सिंहस्कन्धो महाद्युतिः | लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा यस्ते प्राणां हरिष्यति || ४|| प्रत्यक्षं यद्यहं तस्य त्वया स्यां धर्षिता बलात् | शयिता त्वं हतः सङ्ख्ये जनस्थाने यथा खरः || ५|| य एते राक्षसाः प्रोक्ता घोररूपा महाबलाः | राघवे निर्विषाः सर्वे सुपर्णे पन्नगा यथा || ६|| तस्य ज्याविप्रमुक्तास्ते शराः काञ्चनभूषणाः | शरीरं विधमिष्यन्ति गङ्गाकूलमिवोर्मयः || ७|| असुरैर्वा सुरैर्वा त्वं यद्यवधोऽसि रावण | उत्पाद्य सुमहद्वैरं जीवंस्तस्य न मोक्ष्यसे || ८|| स ते जीवितशेषस्य राघवोऽन्तकरो बली | पशोर्यूपगतस्येव जीवितं तव दुर्लभम् || ९|| यदि पश्येत्स रामस्त्वां रोषदीप्तेन चक्षुषा | रक्षस्त्वमद्य निर्दग्धो गच्छेः सद्यः पराभवम् || १०|| यश्चन्द्रं नभसो भूमौ पातयेन्नाशयेत वा | सागरं शोषयेद्वापि स सीतां मोचयेदिह || ११|| गतायुस्त्वं गतश्रीको गतसत्त्वो गतेन्द्रियः | लङ्का वैधव्यसंयुक्ता त्वत्कृतेन भविष्यति || १२|| न ते पापमिदं कर्म सुखोदर्कं भविष्यति | याहं नीता विना भावं पतिपार्श्वात्त्वया वनात् || १३|| स हि दैवतसंयुक्तो मम भर्ता महाद्युतिः | निर्भयो वीर्यमाश्रित्य शून्ये वसति दण्डके || १४|| स ते दर्पं बलं वीर्यमुत्सेकं च तथाविधम् | अपनेष्यति गात्रेभ्यः शरवर्षेण संयुगे || १५|| यदा विनाशो भूतानां दृश्यते कालचोदितः | तदा कार्ये प्रमाद्यन्ति नराः कालवशं गताः || १६|| मां प्रधृष्य स ते कालः प्राप्तोऽयं रक्षसाधम | आत्मनो राक्षसानां च वधायान्तःपुरस्य च || १७|| न शक्या यज्ञमध्यस्था वेदिः स्रुग्भाण्ड मण्डिता | द्विजातिमन्त्रसम्पूता चण्डालेनावमर्दितुम् || १८|| इदं शरीरं निःसंज्ञं बन्ध वा घातयस्व वा | नेदं शरीरं रक्ष्यं मे जीवितं वापि राक्षस | न हि शक्ष्याम्युपक्रोशं पृथिव्यां दातुमात्मनः || १९|| एवमुक्त्वा तु वैदेही क्रोद्धात्सुपरुषं वचः | रावणं मैथिली तत्र पुनर्नोवाच किं चन || २०|| सीताया वचनं श्रुत्वा परुषं रोमहर्षणम् | प्रत्युवाच ततः सीतां भयसन्दर्शनं वचः || २१|| शृणु मैथिलि मद्वाक्यं मासान्द्वादश भामिनि | कालेनानेन नाभ्येषि यदि मां चारुहासिनि | ततस्त्वां प्रातराशार्थं सूदाश्छेत्स्यन्ति लेशशः || २२|| इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणः शत्रुरावणः | राक्षसीश्च ततः क्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत् || २३|| शीघ्रमेवं हि राक्षस्यो विकृता घोरदर्शनाः | दर्पमस्या विनेष्यन्तु मांसशोणितभोजनाः || २४|| वचनादेव तास्तस्य विकृता घोरदर्शनाः | कृतप्राञ्जलयो भूत्वा मैथिलीं पर्यवारयन् || २५|| स ताः प्रोवाच राजा तु रावणो घोरदर्शनः | प्रचाल्य चरणोत्कर्षैर्दारयन्निव मेदिनीम् || २६|| अशोकवनिकामध्ये मैथिली नीयताम् इति | तत्रेयं रक्ष्यतां गूढमुष्माभिः परिवारिता || २७|| तत्रैनां तर्जनैर्घोरैः पुनः सान्त्वैश्च मैथिलीम् | आनयध्वं वशं सर्वा वन्यां गजवधूम् इव || २८|| इति प्रतिसमादिष्टा राक्षस्यो रावणेन ताः | अशोकवनिकां जग्मुर्मैथिलीं परिगृह्य ताम् || २९|| सर्वकामफलैर्वृक्षैर्नानापुष्पफलैर्वृताम् | सर्वकालमदैश्चापि द्विजैः समुपसेविताम् || ३०|| सा तु शोकपरीताङ्गी मैथिली जनकात्मजा | राक्षसी वशमापन्ना व्याघ्रीणां हरिणी यथा || ३१|| न विन्दते तत्र तु शर्म मैथिली विरूपनेत्राभिरतीव तर्जिता | पतिं स्मरन्ती दयितं च देवरं विचेतनाभूद्भयशोकपीडिता || ३२||	32	1283
Seetha retorts Ravana’s vainglorious boast of his riches, strength of army, with her devotion towards her husband.  When he finds that Seeta is not easily to be convinced, he ordered Seeta to be stationed in Ashoka Garden, in the care of women demons.
57                                59	तं दीनमानसं दीनमासेदुर्मृगपक्षिणः | सव्यं कृत्वा महात्मानं घोरांश्च ससृजुः स्वरान् || १|| तानि दृष्ट्वा निमित्तानि महाघोराणि राघवः | ततो लक्षणमायान्तं ददर्श विगतप्रभम् || २|| ततोऽविदूरे रामेण समीयाय स लक्ष्मणः | विषण्णः स विषण्णेन दुःखितो दुःखभागिना || ३|| सञ्जगर्हेऽथ तं भ्राता जेष्ठो लक्ष्मणमागतम् | विहाय सीतां विजने वने राक्षससेविते || ४|| गृहीत्वा च करं सव्यं लक्ष्मणं रघुनन्दनः | उवाच मधुरोदर्कमिदं परुषमार्तवत् || ५|| अहो लक्ष्मण गर्ह्यं ते कृतं यत्त्वं विहाय ताम् | सीतामिहागतः सौम्य कच्चित्स्वस्ति भवेदिति || ६|| न मेऽस्ति संशयो वीर सर्वथा जनकात्मजा | विनष्टा भक्षिता वाप राक्षसैर्वनचारिभिः || ७|| अशुभान्येव भूयिष्ठं यथा प्रादुर्भवन्ति मे | अपि लक्ष्मण सीतायाः सामग्र्यं प्राप्नुयावहे || ८|| मनश्च मे दीनमिहाप्रहृष्टं चक्षुश्च सव्यं कुरुते विकारम् | असंशयं लक्ष्मण नास्ति सीता हृता मृता वा पथि वर्तते वा || ९|| एवमुक्तस्तु सौमित्रिर्लक्ष्मणः शुभलक्षणः | भूयो दुःखसमाविष्टो दुःखितं राममब्रवीत् || १०|| आर्येणेव परिक्रुष्टं हा सीते लक्ष्मणेति च | परित्राहीति यद्वाक्यं मैथिल्यास्तच्छ्रुतिं गतम् || ११|| सा तमार्तस्वरं श्रुत्वा तव स्नेहेन मैथिली | गच्छ गच्छेति मामाह रुदन्ती भयविह्वला || १२|| एवमुक्तो हि वैदेह्या संरब्धो रक्तलोचनः | क्रोधात्प्रस्फुरमाणौष्ठ आश्रमादभिनिर्गतः || १३|| एवं ब्रुवाणं सौमित्रिं रामः सन्तापमोहितः | अब्रवीद्दुष्कृतं सौम्य तां विना यत्त्वमागतः || १४|| जानन्नपि समर्थं मां रक्षसां विनिवारणे | अनेन क्रोधवाक्येन मैथिल्या निःसृतो भवान् || १५|| न हि ते परितुष्यामि त्यक्त्वा यद्यासि मैथिलीम् | क्रुद्धायाः परुषं श्रुत्वा स्त्रिया यत्त्वमिहागतः || १६||	16	1299
Shri Rama meets Lakshmana while returning to hermitage. He also experiences some ill omens and worries why Lakshmana left Seetha alone and came to him.
60	भृशमाव्रजमानस्य तस्याधोवामलोचनम् | प्रास्फुरच्चास्खलद्रामो वेपथुश्चास्य जायते || १|| उपालक्ष्य निमित्तानि सोऽशुभानि मुहुर्मुहुः | अपि क्षेमं तु सीताया इति वै व्याजहार ह || २|| त्वरमाणो जगामाथ सीतादर्शनलालसः | शून्यमावसथं दृष्ट्वा बभूवोद्विग्नमानसः || ३|| उद्भ्रमन्निव वेगेन विक्षिपन्रघुनन्दनः | तत्र तत्रोटजस्थानमभिवीक्ष्य समन्ततः || ४|| ददर्श पर्णशालां च रहितां सीतया तदा | श्रिया विरहितां ध्वस्तां हेमन्ते पद्मिनीम् इव || ५|| रुदन्तमिव वृक्षैश्च म्लानपुष्पमृगद्विजम् | श्रिया विहीनं विध्वस्तं सन्त्यक्तवनदैवतम् || ६|| विप्रकीर्णाजिनकुशं विप्रविद्धबृसीकटम् | दृष्ट्वा शून्योटजस्थानं विललाप पुनः पुनः || ७|| हृता मृता वा नष्टा वा भक्षिता वा भविष्यति | निलीनाप्यथ वा भीरुरथ वा वनमाश्रिता || ८|| गता विचेतुं पुष्पाणि फलान्यपि च वा पुनः | अथ वा पद्मिनीं याता जलार्थं वा नदीं गता || ९|| यत्नान्मृगयमाणस्तु नाससाद वने प्रियाम् | शोकरक्तेक्षणः शोकादुन्मत्त इव लक्ष्यते || १०|| वृक्षाद्वृक्षं प्रधावन्स गिरींश्चापि नदीन्नदीम् | बभूव विलपन्रामः शोकपङ्कार्णवप्लुतः || ११|| अस्ति कच्चित्त्वया दृष्टा सा कदम्बप्रिया प्रिया | कदम्ब यदि जानीषे शंस सीतां शुभाननाम् || १२|| स्निग्धपल्लवसङ्काशां पीतकौशेयवासिनीम् | शंसस्व यदि वा दृष्टा बिल्व बिल्वोपमस्तनी || १३|| अथ वार्जुन शंस त्वं प्रियां तामर्जुनप्रियाम् | जनकस्य सुता भीरुर्यदि जीवति वा न वा || १४|| ककुभः ककुभोरुं तां व्यक्तं जानाति मैथिलीम् | लतापल्लवपुष्पाढ्यो भाति ह्येष वनस्पतिः || १५|| भ्रमरैरुपगीतश्च यथा द्रुमवरो ह्ययम् | एष व्यक्तं विजानाति तिलकस्तिलकप्रियाम् || १६|| अशोकशोकापनुद शोकोपहतचेतसं | त्वन्नामानं कुरु क्षिप्रं प्रियासन्दर्शनेन माम् || १७|| यदि ताल त्वया दृष्टा पक्वतालफलस्तनी | कथयस्व वरारोहां कारुष्यं यदि ते मयि || १८|| यदि दृष्टा त्वया सीता जम्बुजाम्बूनदप्रभा | प्रियां यदि विजानीषे निःशङ्कं कथयस्व मे || १९|| अथ वा मृगशावाक्षीं मृग जानासि मैथिलीम् | मृगविप्रेक्षणी कान्ता मृगीभिः सहिता भवेत् || २०|| गज सा गजनासोरुर्यदि दृष्टा त्वया भवेत् | तां मन्ये विदितां तुभ्यमाख्याहि वरवारण || २१|| शार्दूल यदि सा दृष्टा प्रिया चन्द्रनिभानना | मैथिली मम विस्रब्धः कथयस्व न ते भयम् || २२|| किं धावसि प्रिये नूनं दृष्टासि कमलेक्षणे | वृक्षेणाच्छाद्य चात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे || २३|| तिष्ठ तिष्ठ वरारोहे न तेऽस्ति करुणा मयि | नात्यर्थं हास्यशीलासि किमर्थं मामुपेक्षसे || २४|| पीतकौशेयकेनासि सूचिता वरवर्णिनि | धावन्त्यपि मया दृष्टा तिष्ठ यद्यस्ति सौहृदम् || २५|| नैव सा नूनमथ वा हिंसिता चारुहासिनी | कृच्छ्रं प्राप्तं हि मां नूनं यथोपेक्षितुमर्हति || २६|| व्यक्तं सा भक्षिता बाला राक्षसैः पिशिताशनैः | विभज्याङ्गानि सर्वाणि मया विरहिता प्रिया || २७|| नूनं तच्छुभदन्तौष्ठं मुखं निष्प्रभतां गतम् | सा हि चम्पकवर्णाभा ग्रीवा ग्रैवेय शोभिता || २८|| कोमला विलपन्त्यास्तु कान्ताया भक्षिता शुभा | नूनं विक्षिप्यमाणौ तौ बाहू पल्लवकोमलौ || २९|| भक्षितौ वेपमानाग्रौ सहस्ताभरणाङ्गदौ | मया विरहिता बाला रक्षसां भक्षणाय वै || ३०|| सार्थेनेव परित्यक्ता भक्षिता बहुबान्धवा | हा लक्ष्मण महाबाहो पश्यसि त्वं प्रियां क्व चित् || ३१|| हा प्रिये क्व गता भद्रे हा सीतेति पुनः पुनः | इत्येवं विलपन्रामः परिधावन्वनाद्वनम् || ३२|| क्व चिदुद्भ्रमते वेगात्क्व चिद्विभ्रमते बलात् | क्व चिन्मत्त इवाभाति कान्तान्वेषणतत्परः || ३३|| स वनानि नदीः शैलान्गिरिप्रस्रवणानि च | काननानि च वेगेन भ्रमत्यपरिसंस्थितः || ३४|| तथा स गत्वा विपुलं महद्वनं परीत्य सर्वं त्वथ मैथिलीं प्रति | अनिष्ठिताशः स चकार मार्गणे पुनः प्रियायाः परमं परिश्रमम् || ३५||	35	1334
Shri Rama laments for Seetha's separation. He and Lakshmana start searching for her.

इत्यार्षे श्री रामायणे अरण्यकाण्डे चतुर्दश: भाग:

 

Araṇyakāṇḍa Part-13

Araṇyakāṇḍa Part-15