अरण्यकाण्ड - Araṇyakāṇḍa (भाग - १५ ;;; Part – 15)

 

अरण्यकाण्ड - Araṇyakāṇḍa (भाग - १५ ;;; Part – 15)

Sarga number as per Ramayana	Shlokas extracted	No. of shlokas	Cumulative number of shlokas in this Kanda
61	दृष्टाश्रमपदं शून्यं रामो दशरथात्मजः | रहितां पर्णशालां च विध्वस्तान्यासनानि च || १|| अदृष्ट्वा तत्र वैदेहीं संनिरीक्ष्य च सर्वशः | उवाच रामः प्राक्रुश्य प्रगृह्य रुचिरौ भुजौ || २|| क्व नु लक्ष्मण वैदेही कं वा देशमितो गता | केनाहृता वा सौमित्रे भक्षिता केन वा प्रिया || ३|| वृष्केणावार्य यदि मां सीते हसितुमिच्छसि | अलं ते हसितेनाद्य मां भजस्व सुदुःखितम् || ४|| यैः सह क्रीडसे सीते विश्वस्तैर्मृगपोतकैः | एते हीनास्त्वया सौम्ये ध्यायन्त्यस्राविलेक्षणाः || ५|| मृतं शोकेन महता सीताहरणजेन माम् | परलोके महाराजो नूनं द्रक्ष्यति मे पिता || ६|| कथं प्रतिज्ञां संश्रुत्य मया त्वमभियोजितः | अपूरयित्वा तं कालं मत्सकाशमिहागतः || ७|| कामवृत्तमनार्यं मां मृषावादिनमेव च | धिक्त्वामिति परे लोके व्यक्तं वक्ष्यति मे पिता || ८|| विवशं शोकसन्तप्तं दीनं भग्नमनोरथम् | मामिहोत्सृज्य करुणं कीर्तिर्नरमिवानृजुम् || ९|| क्व गच्छसि वरारोहे मामुत्सृज्य सुमध्यमे | त्वया विरहितश्चाहं मोक्ष्ये जीवितमात्मनः || १०|| इतीव विलपन्रामः सीतादर्शनलालसः | न ददर्श सुदुःखार्तो राघवो जनकात्मजाम् || ११|| अनासादयमानं तं सीतां दशरथात्मजम् | पङ्कमासाद्य विपुलं सीदन्तमिव कुञ्जरम् | लक्ष्मणो राममत्यर्थमुवाच हितकाम्यया || १२|| मा विषादं महाबाहो कुरु यत्नं मया सह | इदं च हि वनं शूर बहुकन्दरशोभितम् || १३|| प्रियकाननसञ्चारा वनोन्मत्ता च मैथिली | सा वनं वा प्रविष्टा स्यान्नलिनीं वा सुपुष्पिताम् || १४|| सरितं वापि सम्प्राप्ता मीनवञ्जुरसेविताम् | वित्रासयितुकामा वा लीना स्यात्कानने क्व चित् | जिज्ञासमाना वैदेही त्वां मां च पुरुषर्षभ || १५|| तस्या ह्यन्वेषणे श्रीमन्क्षिप्रमेव यतावहे | वनं सर्वं विचिनुवो यत्र सा जनकात्मजा | मन्यसे यदि काकुत्स्थ मा स्म शोके मनः कृथाः || १६|| एवमुक्तस्तु सौहार्दाल्लक्ष्मणेन समाहितः | सह सौमित्रिणा रामो विचेतुमुपचक्रमे | तौ वनानि गिरींश्चैव सरितश्च सरांसि च || १७|| निखिलेन विचिन्वन्तौ सीतां दशरथात्मजौ | तस्य शैलस्य सानूनि गुहाश्च शिखराणि च || १८|| निखिलेन विचिन्वन्तौ नैव तामभिजग्मतुः | विचित्य सर्वतः शैलं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् || १९|| नेह पश्यामि सौमित्रे वैदेहीं पर्वते शुभे | ततो दुःखाभिसन्तप्तो लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् || २०|| विचरन्दण्डकारण्यं भ्रातरं दीप्ततेजसं | प्राप्स्यसि त्वं महाप्राज्ञ मैथिलीं जनकात्मजाम् || २१|| यथा विष्णुर्महाबाहुर्बलिं बद्ध्वा महीमिमाम् | एवमुक्तस्तु वीरेण लक्ष्मणेन स राघवः || २२|| उवाच दीनया वाचा दुःखाभिहतचेतनः | वनं सर्वं सुविचितं पद्मिन्यः फुल्लपङ्कजाः || २३|| गिरिश्चायं महाप्राज्ञ बहुकन्दरनिर्झरः | न हि पश्यामि वैदेहीं प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् || २४|| एवं स विलपन्रामः सीताहरणकर्शितः | दीनः शोकसमाविष्टो मुहूर्तं विह्वलोऽभवत् || २५|| स विह्वलितसर्वाङ्गो गतबुद्धिर्विचेतनः | विषसादातुरो दीनो निःश्वस्याशीतमायतम् || २६|| बहुशः स तु निःश्वस्य रामो राजीवलोचनः | हा प्रियेति विचुक्रोश बहुशो बाष्पगद्गदः || २७|| तं सान्त्वयामास ततो लक्ष्मणः प्रियबान्धवः | बहुप्रकारं धर्मज्ञः प्रश्रितः प्रश्रिताञ्जलिः || २८|| अनादृत्य तु तद्वाक्यं लक्ष्मणौष्ठपुटच्युतम् | अपश्यंस्तां प्रियां सीतां प्राक्रोशत्स पुनः पुनः || २९||	29	1363
Shri Rama laments for Seetha and becomes despondent, but at the advice of Lakshmana both of them start a search for Seetha, presuming that she might be available in the proximity.
64	स दीनो दीनया वाचा लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत् | शीघ्रं लक्ष्मण जानीहि गत्वा गोदावरीं नदीम् | अपि गोदावरीं सीता पद्मान्यानयितुं गता || १|| एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः पुनरेव हि | नदीं गोदावरीं रम्यां जगाम लघुविक्रमः || २|| तां लक्ष्मणस्तीर्थवतीं विचित्वा राममब्रवीत् | नैनां पश्यामि तीर्थेषु क्रोशतो न शृणोति मे || ३|| कं नु सा देशमापन्ना वैदेही क्लेशनाशिनी | न हि तं वेद्मि वै राम यत्र सा तनुमध्यमा || ४|| लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दीनः सन्ताप मोहितः | रामः समभिचक्राम स्वयं गोदावरीं नदीम् || ५|| स तामुपस्थितो रामः क्व सीतेत्येवमब्रवीत् || ६|| भूतानि राक्षसेन्द्रेण वधार्हेण हृताम् अपि | न तां शशंसू रामाय तथा गोदावरी नदी || ७|| ततः प्रचोदिता भूतैः शंसास्मै तां प्रियाम् इति | न च साभ्यवदत्सीतां पृष्टा रामेण शोचिता || ८|| रावणस्य च तद्रूपं कर्माणि च दुरात्मनः | ध्यात्वा भयात्तु वैदेहीं सा नदी न शशंस ताम् || ९|| निराशस्तु तया नद्या सीताया दर्शने कृतः | उवाच रामः सौमित्रिं सीतादर्शनकर्शितः || १०|| किं नु लक्ष्मण वक्ष्यामि समेत्य जनकं वचः | मातरं चैव वैदेह्या विना ताम् अहमप्रियम् || ११|| या मे राज्यविहीनस्य वने वन्येन जीवतः | सर्वं व्यपनयच्छोकं वैदेही क्व नु सा गता || १२|| ज्ञातिपक्षविहीनस्य राजपुत्रीमपश्यतः | मन्ये दीर्घा भविष्यन्ति रात्रयो मम जाग्रतः || १३|| गोदावरीं जनस्थानमिमं प्रस्रवणं गिरिम् | सर्वाण्यनुचरिष्यामि यदि सीता हि दृश्यते || १४|| एवं सम्भाषमाणौ तावन्योन्यं भ्रातरावुभौ | वसुन्धरायां पतितं पुष्पमार्गमपश्यताम् || १५|| तां पुष्पवृष्टिं पतितां दृष्ट्वा रामो महीतले | उवाच लक्ष्मणं वीरो दुःखितो दुःखितं वचः || १६|| अभिजानामि पुष्पाणि तानीमामीह लक्ष्मण | अपिनद्धानि वैदेह्या मया दत्तानि कानने || १७|| एवमुक्त्वा महाबाहुर्लक्ष्मणं पुरुषर्षभम् | क्रुद्धोऽब्रवीद्गिरिं तत्र सिंहः क्षुद्रमृगं यथा || १८|| तां हेमवर्णां हेमाभां सीतां दर्शय पर्वत | यावत्सानूनि सर्वाणि न ते विध्वंसयाम्यहम् || १९|| मम बाणाग्निनिर्दग्धो भस्मीभूतो भविष्यसि | असेव्यः सततं चैव निस्तृणद्रुमपल्लवः || २०|| इमां वा सरितं चाद्य शोषयिष्यामि लक्ष्मण | यदि नाख्याति मे सीतामद्य चन्द्रनिभाननाम् || २१|| एवं स रुषितो रामो दिधक्षन्निव चक्षुषा | ददर्श भूमौ निष्क्रान्तं राक्षसस्य पदं महत् || २२|| स समीक्ष्य परिक्रान्तं सीताया राक्षसस्य च | सम्भ्रान्तहृदयो रामः शशंस भ्रातरं प्रियम् || २३|| पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः शीर्णाः कनकबिन्दवः | भूषणानां हि सौमित्रे माल्यानि विविधानि च || २४|| तप्तबिन्दुनिकाशैश्च चित्रैः क्षतजबिन्दुभिः | आवृतं पश्य सौमित्रे सर्वतो धरणीतलम् || २५|| मन्ये लक्ष्मण वैदेही राक्षसैः कामरूपिभिः | भित्त्वा भित्त्वा विभक्ता वा भक्षिता वा भविष्यति || २६|| तस्य निमित्तं वैदेह्या द्वयोर्विवदमानयोः | बभूव युद्धं सौमित्रे घोरं राक्षसयोरिह || २७|| मुक्तामणिचितं चेदं तपनीयविभूषितम् | धरण्यां पतितं सौम्य कस्य भग्नं महद्धनुः || २८|| तरुणादित्यसङ्काशं वैदूर्यगुलिकाचितम् | विशीर्णं पतितं भूमौ कवचं कस्य काञ्चनम् || २९|| छत्रं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम् | भग्नदण्डमिदं कस्य भूमौ सौम्य निपातितम् || ३०|| काञ्चनोरश्छदाश्चेमे पिशाचवदनाः खराः | भीमरूपा महाकायाः कस्य वा निहता रणे || ३१|| दीप्तपावकसङ्काशो द्युतिमान्समरध्वजः | अपविद्धश्च भग्नश्च कस्य साङ्ग्रामिको रथः || ३२|| रथाक्षमात्रा विशिखास्तपनीयविभूषणाः | कस्येमेऽभिहता बाणाः प्रकीर्णा घोरकर्मणः || ३३|| वैरं शतगुणं पश्य ममेदं जीवितान्तकम् | सुघोरहृदयैः सौम्य राक्षसैः कामरूपिभिः || ३४|| हृता मृता वा सीता हि भक्षिता वा तपस्विनी | न धर्मस्त्रायते सीतां ह्रियमाणां महावने || ३५|| भक्षितायां हि वैदेह्यां हृतायामपि लक्ष्मण | के हि लोके प्रियं कर्तुं शक्ताः सौम्य ममेश्वराः || ३६|| कर्तारमपि लोकानां शूरं करुणवेदिनम् | अज्ञानादवमन्येरन्सर्वभूतानि लक्ष्मण || ३७|| मृदुं लोकहिते युक्तं दान्तं करुणवेदिनम् | निर्वीर्य इति मन्यन्ते नूनं मां त्रिदशेश्वराः || ३८|| मां प्राप्य हि गुणो दोषः संवृत्तः पश्य लक्ष्मण | अद्यैव सर्वभूतानां रक्षसामभवाय च | संहृत्यैव शशिज्योत्स्नां महान्सूर्य इवोदितः || ३९|| नैव यक्षा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः | किंनरा वा मनुष्या वा सुखं प्राप्स्यन्ति लक्ष्मण || ४०|| ममास्त्रबाणसम्पूर्णमाकाशं पश्य लक्ष्मण | निःसम्पातं करिष्यामि ह्यद्य त्रैलोक्यचारिणाम् || ४१|| संनिरुद्धग्रहगणमावारितनिशाकरम् | विप्रनष्टानलमरुद्भास्करद्युतिसंवृतम् || ४२|| विनिर्मथितशैलाग्रं शुष्यमाणजलाशयम् | ध्वस्तद्रुमलतागुल्मं विप्रणाशितसागरम् || ४३|| न तां कुशलिनीं सीतां प्रदास्यन्ति ममेश्वराः | अस्मिन्मुहूर्ते सौमित्रे मम द्रक्ष्यन्ति विक्रमम् || ४४|| नाकाशमुत्पतिष्यन्ति सर्वभूतानि लक्ष्मण | मम चापगुणान्मुक्तैर्बाणजालैर्निरन्तरम् || ४५|| अर्दितं मम नाराचैर्ध्वस्तभ्रान्तमृगद्विजम् | समाकुलममर्यादं जगत्पश्याद्य लक्ष्मण || ४६|| आकर्णपूर्णैरिषुभिर्जीवलोकं दुरावरैः | करिष्ये मैथिलीहेतोरपिशाचमराक्षसं || ४७|| मम रोषप्रयुक्तानां सायकानां बलं सुराः | द्रक्ष्यन्त्यद्य विमुक्तानाममर्षाद्दूरगामिनाम् || ४८|| नैव देवा न दैतेया न पिशाचा न राक्षसाः | भविष्यन्ति मम क्रोधात्त्रैलोक्ये विप्रणाशिते || ४९|| देवदानवयक्षाणां लोका ये रक्षसाम् अपि | बहुधा निपतिष्यन्ति बाणौघैः शकुलीकृताः | निर्मर्यादानिमाँल्लोकान्करिष्याम्यद्य सायकैः || ५०|| यथा जरा यथा मृत्युर्यथाकालो यथाविधिः | नित्यं न प्रतिहन्यन्ते सर्वभूतेषु लक्ष्मण | तथाहं क्रोधसंयुक्तो न निवार्योऽस्म्यसंशयम् || ५१|| पुरेव मे चारुदतीमनिन्दितां दिशन्ति सीतां यदि नाद्य मैथिलीम् | सदेवगन्धर्वमनुष्य पन्नगं जगत्सशैलं परिवर्तयाम्यहम् || ५२||	52	1415
Shri Rama finds flowers worn by Seetha and her footprints, followed by heavy footprints of some big male demon. On detailed probing, they found some ruins of a combat between two warriors. Concluding that Seetha is definitely abducted by a massive demon, Shri Rama wants to annihilate the universe, even by waging a war with gods.
65	तप्यमानं तथा रामं सीताहरणकर्शितम् | लोकानामभवे युक्तं साम्वर्तकमिवानलम् || १|| वीक्षमाणं धनुः सज्यं निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः | हन्तुकामं पशुं रुद्रं क्रुद्धं दक्षक्रतौ यथा || २|| अदृष्टपूर्वं सङ्क्रुद्धं दृष्ट्वा रामं स लक्ष्मणः | अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं मुखेन परिशुष्यता || ३|| पुरा भूत्वा मृदुर्दान्तः सर्वभूतहिते रतः | न क्रोधवशमापन्नः प्रकृतिं हातुमर्हसि || ४|| चन्द्रे लक्ष्णीः प्रभा सूर्ये गतिर्वायौ भुवि क्षमा | एतच्च नियतं सर्वं त्वयि चानुत्तमं यशः || ५|| न तु जानामि कस्यायं भग्नः साङ्ग्रामिको रथः | केन वा कस्य वा हेतोः सायुधः सपरिच्छदः || ६|| खुरनेमिक्षतश्चायं सिक्तो रुधिरबिन्दुभिः | देशो निवृत्तसङ्ग्रामः सुघोरः पार्थिवात्मज || ७|| एकस्य तु विमर्दोऽयं न द्वयोर्वदतां वर | न हि वृत्तं हि पश्यामि बलस्य महतः पदम् || ८|| नैकस्य तु कृते लोकान्विनाशयितुमर्हसि | युक्तदण्डा हि मृदवः प्रशान्ता वसुधाधिपाः || ९|| सदा त्वं सर्वभूतानां शरण्यः परमा गतिः | को नु दारप्रणाशं ते साधु मन्येत राघव || १०|| सरितः सागराः शैला देवगन्धर्वदानवाः | नालं ते विप्रियं कर्तुं दीक्षितस्येव साधवः || ११|| येन राजन्हृता सीता तमन्वेषितुमर्हसि | मद्द्वितीयो धनुष्पाणिः सहायैः परमर्षिभिः || १२|| समुद्रं च विचेष्यामः पर्वतांश्च वनानि च | गुहाश्च विविधा घोरा नलिनीः पार्वतीश् च ह || १३|| देवगन्धर्वलोकांश्च विचेष्यामः समाहिताः | यावन्नाधिगमिष्यामस्तव भार्यापहारिणम् || १४|| न चेत्साम्ना प्रदास्यन्ति पत्नीं ते त्रिदशेश्वराः | कोसलेन्द्र ततः पश्चात्प्राप्तकालं करिष्यसि || १५|| शीलेन साम्ना विनयेन सीतां नयेन न प्राप्स्यसि चेन्नरेन्द्र | ततः समुत्सादय हेमपुङ्खैर् महेन्द्रवज्रप्रतिमैः शरौघैः || १६||	16	1431
Lakshmana pacifies Shri Rama with a sound argument stating that, due to the wrong committed by a single demon, the entire world cannot be annihilated. A humanly search is to be conducted first to find who actually abducted Seetha. If she is still cannot be found even after a thorough search, then that which is appropriate to the situation prevailing then can be implemented.

इत्यार्षे श्री रामायणे अरण्यकाण्डे पञ्चदश: भाग:

 

Araṇyakāṇḍa Part-14

Araṇyakāṇḍa Part-16