अरण्यकाण्ड - Araṇyakāṇḍa (भाग - १८ ;;; Part – 18)

 

अरण्यकाण्ड - Araṇyakāṇḍa (भाग - १८ ;;; Part – 18)

Sarga number as per Ramayana	Shlokas extracted	No. of shlokas	Cumulative number of shlokas in this Kanda
73	निदर्शयित्वा रामाय सीतायाः प्रतिपादने | वाक्यमन्वर्थमर्थज्ञः कबन्धः पुनरब्रवीत् || १|| एष राम शिवः पन्था यत्रैते पुष्पिता द्रुमाः | प्रतीचीं दिशमाश्रित्य प्रकाशन्ते मनोरमाः || २|| जम्बूप्रियालपनसाः प्लक्षन्यग्रोधतिन्दुकाः | अश्वत्थाः कर्णिकाराश्च चूताश्चान्ये च पादपाः || ३|| तानारुह्याथवा भूमौ पातयित्वा च तान्बलात् | फलान्यमृतकल्पानि भक्षयन्तौ गमिष्यथः || ४|| चङ्क्रमन्तौ वरान्देशाञ्शैलाच्छैलं वनाद्वनम् | ततः पुष्करिणीं वीरौ पम्पां नाम गमिष्यथः || ५|| अशर्करामविभ्रंशां समतीर्थमशैवलाम् | राम सञ्जातवालूकां कमलोत्पलशोभिताम् || ६|| तत्र हंसाः प्लवाः क्रौञ्चाः कुरराश्चैव राघव | वल्गुस्वरा निकूजन्ति पम्पासलिलगोचराः || ७|| नोद्विजन्ते नरान्दृष्ट्वा वधस्याकोविदाः शुभाः | घृतपिण्डोपमान्स्थूलांस्तान्द्विजान्भक्षयिष्यथः || ८|| रोहितान्वक्रतुण्डांश्च नलमीनांश्च राघव | पम्पायामिषुभिर्मत्स्यांस्तत्र राम वरान्हतान् || ९|| निस्त्वक्पक्षानयस्तप्तानकृशानेककण्टकान् | तव भक्त्या समायुक्तो लक्ष्मणः सम्प्रदास्यति || १०|| भृशं ते खादतो मत्स्यान्पम्पायाः पुष्पसञ्चये | पद्मगन्धि शिवं वारि सुखशीतमनामयम् || ११|| उद्धृत्य स तदाक्लिष्टं रूप्यस्फटिकसंनिभम् | अथ पुष्करपर्णेन लक्ष्मणः पाययिष्यति || १२|| स्थूलान्गिरिगुहाशय्यान्वराहान्वनचारिणः | अपां लोभादुपावृत्तान्वृषभानिव नर्दतः | रूपान्वितांश्च पम्पायां द्रक्ष्यसि त्वं नरोत्तम || १३|| सायाह्ने विचरन्राम विटपी माल्यधारिणः | शीतोदकं च पम्पायां दृष्ट्वा शोकं विहास्यसि || १४|| सुमनोभिश्चितांस्तत्र तिलकान्नक्तमालकान् | उत्पलानि च फुल्लानि पङ्कजानि च राघव || १५|| न तानि कश्चिन्माल्यानि तत्रारोपयिता नरः | मतङ्गशिष्यास्तत्रासन्नृषयः सुसमाहितः || १६|| तेषां भाराभितप्तानां वन्यमाहरतां गुरोः | ये प्रपेतुर्महीं तूर्णं शरीरात्स्वेदबिन्दवः || १७|| तानि माल्यानि जातानि मुनीनां तपसा तदा | स्वेदबिन्दुसमुत्थानि न विनश्यन्ति राघव || १८|| तेषामद्यापि तत्रैव दृश्यते परिचारिणी | श्रमणी शबरी नाम काकुत्स्थ चिरजीविनी || १९|| त्वां तु धर्मे स्थिता नित्यं सर्वभूतनमस्कृतम् | दृष्ट्वा देवोपमं राम स्वर्गलोकं गमिष्यति || २०|| ततस्तद्राम पम्पायास्तीरमाश्रित्य पश्चिमम् | आश्रमस्थानमतुलं गुह्यं काकुत्स्थ पश्यसि || २१|| न तत्राक्रमितुं नागाः शक्नुवन्ति तमाश्रमम् | ऋषेस्तस्य मतङ्गस्य विधानात्तच्च काननम् || २२|| तस्मिन्नन्दनसङ्काशे देवारण्योपमे वने | नानाविहगसङ्कीर्णे रंस्यसे राम निर्वृतः || २३|| ऋष्यमूकस्तु पम्पायाः पुरस्तात्पुष्पितद्रुमः | सुदुःखारोहणो नाम शिशुनागाभिरक्षितः | उदारो ब्रह्मणा चैव पूर्वकाले विनिर्मितः || २४|| शयानः पुरुषो राम तस्य शैलस्य मूर्धनि | यत्स्वप्ने लभते वित्तं तत्प्रबुद्धोऽधिगच्छति || २५|| न त्वेनं विषमाचारः पापकर्माधिरोहति | तत्रैव प्रहरन्त्येनं सुप्तमादाय राक्षसाः || २६|| ततोऽपि शिशुनागानामाक्रन्दः श्रूयते महान् | क्रीडतां राम पम्पायां मतङ्गारण्यवासिनाम् || २७|| सिक्ता रुधिरधाराभिः संहत्य परमद्विपाः | प्रचरन्ति पृथक्कीर्णा मेघवर्णास्तरस्विनः || २८|| ते तत्र पीत्वा पानीयं विमलं शीतमव्ययम् | निवृत्ताः संविगाहन्ते वनानि वनगोचराः || २९|| राम तस्य तु शैलस्य महती शोभते गुहा | शिलापिधाना काकुत्स्थ दुःखं चास्याः प्रवेशनम् || ३०|| तस्या गुहायाः प्राग्द्वारे महाञ्शीतोदको ह्रदः | बहुमूलफलो रम्यो नानानगसमावृतः || ३१|| तस्यां वसति सुग्रीवश्चतुर्भिः सह वानरैः | कदा चिच्छिखरे तस्य पर्वतस्यावतिष्ठते || ३२|| कबन्धस्त्वनुशास्यैवं तावुभौ रामलक्ष्मणौ | स्रग्वी भास्करवर्णाभः खे व्यरोचत वीर्यवान् || ३३|| तं तु खस्थं महाभागं कबन्धं रामलक्ष्मणौ | प्रस्थितौ त्वं व्रजस्वेति वाक्यमूचतुरन्तिकात् || ३४|| गम्यतां कार्यसिद्ध्यर्थमिति तावब्रवीच्च सः | सुप्रीतौ तावनुज्ञाप्य कबन्धः प्रस्थितस्तदा || ३५|| स तत्कबन्धः प्रतिपद्य रूपं वृतः श्रिया भास्करतुल्यदेहः | निदर्शयन्राममवेक्ष्य खस्थः सख्यं कुरुष्वेति तदाभ्युवाच || ३६||	36	1628
Kabandha gives directions to Shri Rama to reach Pampa Lake and from there to Mt. Rishyamuka to befriend Sugreeva. He details about Sage Matanga hermitage and suggests to Srhi Rama to visit a Yogini with name Shabari, who is waiting in the Sage Matanga’s Ashrama since long to meet Shri Rama.
74	तौ कबन्धेन तं मार्गं पम्पाया दर्शितं वने | आतस्थतुर्दिशं गृह्य प्रतीचीं नृवरात्मजौ || १|| तौ शैलेष्वाचितानेकान्क्षौद्रकल्पफलद्रुमान् | वीक्षन्तौ जग्मतुर्द्रष्टुं सुग्रीवं रामलक्ष्मणौ || २|| कृत्वा च शैलपृष्ठे तु तौ वासं रघुनन्दनौ | पम्पायाः पश्चिमं तीरं राघवावुपतस्थतुः || ३|| तौ पुष्करिण्याः पम्पायास्तीरमासाद्य पश्चिमम् | अपश्यतां ततस्तत्र शबर्या रम्यमाश्रमम् || ४|| तौ तमाश्रममासाद्य द्रुमैर्बहुभिरावृतम् | सुरम्यमभिवीक्षन्तौ शबरीमभ्युपेयतुः || ५|| तौ तु दृष्ट्वा तदा सिद्धा समुत्थाय कृताञ्जलिः | पादौ जग्राह रामस्य लक्ष्मणस्य च धीमतः || ६|| तामुवाच ततो रामः श्रमणीं संशितव्रताम् | कच्चित्ते निर्जिता विघ्नाः कच्चित्ते वर्धते तपः || ७|| कच्चित्ते नियतः कोप आहारश् च तपोधने | कच्चित्ते नियमाः प्राप्ताः कच्चित्ते मनसः सुखम् | कच्चित्ते गुरुशुश्रूषा सफला चारुभाषिणि || ८|| रामेण तापसी पृष्ठा सा सिद्धा सिद्धसंमता | शशंस शबरी वृद्धा रामाय प्रत्युपस्थिता || ९|| चित्रकूटं त्वयि प्राप्ते विमानैरतुलप्रभैः | इतस्ते दिवमारूढा यानहं पर्यचारिषम् || १०|| तैश्चाहमुक्ता धर्मज्ञैर्महाभागैर्महर्षिभिः | आगमिष्यति ते रामः सुपुण्यमिममाश्रमम् || ११|| स ते प्रतिग्रहीतव्यः सौमित्रिसहितोऽतिथिः | तं च दृष्ट्वा वराँल्लोकानक्षयांस्त्वं गमिष्यसि || १२|| मया तु विविधं वन्यं सञ्चितं पुरुषर्षभ | तवार्थे पुरुषव्याघ्र पम्पायास्तीरसम्भवम् || १३|| एवमुक्तः स धर्मात्मा शबर्या शबरीम् इदम् | राघवः प्राह विज्ञाने तां नित्यमबहिष्कृताम् || १४|| दनोः सकाशात्तत्त्वेन प्रभावं ते महात्मनः | श्रुतं प्रत्यक्षमिच्छामि सन्द्रष्टुं यदि मन्यसे || १५|| एतत्तु वचनं श्रुत्वा रामवक्त्राद्विनिःसृतम् | शबरी दर्शयामास तावुभौ तद्वनं महत् || १६|| पश्य मेघघनप्रख्यं मृगपक्षिसमाकुलम् | मतङ्गवनमित्येव विश्रुतं रघुनन्दन || १७|| इह ते भावितात्मानो गुरवो मे महाद्युते | जुहवांश्चक्रिरे तीर्थं मन्त्रवन्मन्त्रपूजितम् || १८|| इयं प्रत्यक्स्थली वेदी यत्र ते मे सुसत्कृताः | पुष्पोपहारं कुर्वन्ति श्रमादुद्वेपिभिः करैः || १९|| तेषां तपः प्रभावेन पश्याद्यापि रघूत्तम | द्योतयन्ति दिशः सर्वाः श्रिया वेद्योऽतुलप्रभाः || २०|| अशक्नुवद्भिस्तैर्गन्तुमुपवासश्रमालसैः | चिन्तितेऽभ्यागतान्पश्य समेतान्सप्त सागरान् || २१|| कृताभिषेकैस्तैर्न्यस्ता वल्कलाः पादपेष्विह | अद्यापि न विशुष्यन्ति प्रदेशे रघुनन्दन || २२|| कृत्स्नं वनमिदं दृष्टं श्रोतव्यं च श्रुतं त्वया | तदिच्छाम्यभ्यनुज्ञाता त्यक्तुमेतत्कलेवरम् || २३|| तेषामिच्छाम्यहं गन्तुं समीपं भावितात्मनाम् | मुनीनामाश्रंमो येषामहं च परिचारिणी || २४|| धर्मिष्ठं तु वचः श्रुत्वा राघवः सहलक्ष्मणः | अनुजानामि गच्छेति प्रहृष्टवदनोऽब्रवीत् || २५|| अनुज्ञाता तु रामेण हुत्वात्मानं हुताशने | ज्वलत्पावकसङ्काशा स्वर्गमेव जगाम सा || २६|| यत्र ते सुकृतात्मानो विहरन्ति महर्षयः | तत्पुण्यं शबरीस्थानं जगामात्मसमाधिना || २७||	27	1655
Shri Rama and Lakshmana meet Yogini Shabari. Shabari, the disciple of disciples of Sage Matanaga, honours them and with the permission of Shri Rama, offers herself into fire and emerges as a divine angel, to ascend to heaven.
75	दिवं तु तस्यां यातायां शबर्यां स्वेन कर्मणा | लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा चिन्तयामास राघवः || १|| चिन्तयित्वा तु धर्मात्मा प्रभावं तं महात्मनाम् | हितकारिणमेकाग्रं लक्ष्मणं राघवोऽब्रवीत् || २|| दृष्टोऽयमाश्रमः सौम्य बह्वाश्चर्यः कृतात्मनाम् | विश्वस्तमृगशार्दूलो नानाविहगसेवितः || ३|| सप्तानां च समुद्राणामेषु तीर्थेषु लक्ष्मण | उपस्पृष्टं च विधिवत्पितरश्चापि तर्पिताः || ४|| प्रनष्टमशुभं यत्तत्कल्याणं समुपस्थितम् | तेन त्वेतत्प्रहृष्टं मे मनो लक्ष्मण सम्प्रति || ५|| हृदये हि नरव्याघ्र शुभमाविर्भविष्यति | तदागच्छ गमिष्यावः पम्पां तां प्रियदर्शनाम् || ६|| ऋश्यमूको गिरिर्यत्र नातिदूरे प्रकाशते | यस्मिन्वसति धर्मात्मा सुग्रीवोऽंशुमतः सुतः | नित्यं वालिभयात्त्रस्तश्चतुर्भिः सह वानरैः || ७|| अभित्वरे च तं द्रष्टुं सुग्रीवं वानरर्षभम् | तदधीनं हि मे सौम्य सीतायाः परिमार्गणम् || ८|| इति ब्रुवाणं तं रामं सौमित्रिरिदमब्रवीत् | गच्छावस्त्वरितं तत्र ममापि त्वरते मनः || ९|| आश्रमात्तु ततस्तस्मान्निष्क्रम्य स विशां पतिः | आजगाम ततः पम्पां लक्ष्मणेन सहाभिभूः || १०|| समीक्षमाणः पुष्पाढ्यं सर्वतो विपुलद्रुमम् | कोयष्टिभिश्चार्जुनकैः शतपत्रैश्च कीचकैः | एतैश्चान्यैश्च विविधैर्नादितं तद्वनं महत् || ११|| स रामो विधिवान्वृक्षान्सरांसि विविधानि च | पश्यन्कामाभिसन्तप्तो जगाम परमं ह्रदम् || १२|| स तामासाद्य वै रामो दूरादुदकवाहिनीम् | मतङ्गसरसं नाम ह्रदं समवगाहत || १३|| स तु शोकसमाविष्टो रामो दशरथात्मजः | विवेश नलिनीं पम्पां पङ्कजैश्च समावृताम् || १४|| तिलकाशोकपुंनागबकुलोद्दाल काशिनीम् | रम्योपवनसम्बाधां पद्मसम्पीडितोदकाम् || १५|| स्फटिकोपमतोयाढ्यां श्लक्ष्णवालुकसन्तताम् | मत्स्यकच्छपसम्बाधां तीरस्थद्रुमशोभिताम् || १६|| सखीभिरिव युक्ताभिर्लताभिरनुवेष्टिताम् | किंनरोरगगन्धर्वयक्षराक्षससेविताम् | नानाद्रुमलताकीर्णां शीतवारिनिधिं शुभाम् || १७|| पद्मैः सौगन्धिकैस्ताम्रां शुक्लां कुमुदमण्डलैः | नीलां कुवलयोद्धातैर्बहुवर्णां कुथाम् इव || १८|| अरविन्दोत्पलवतीं पद्मसौगन्धिकायुताम् | पुष्पिताम्रवणोपेतां बर्हिणोद्घुष्टनादिताम् || १९|| स तां दृष्ट्वा ततः पम्पां रामः सौमित्रिणा सह | विललाप च तेजस्वी कामाद्दशरथात्मजः || २०|| तिलकैर्बीजपूरैश्च वटैः शुक्लद्रुमैस्तथा | पुष्पितैः करवीरैश्च पुंनागैश्च सुपुष्पितैः || २१|| मालतीकुन्दगुल्मैश्च भण्डीरैर्निचुलैस्तथा | अशोकैः सप्तपर्णैश्च केतकैरतिमुक्तकैः | अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः प्रमदेवोपशोभिताम् || २२|| अस्यास्तीरे तु पूर्वोक्तः पर्वतो धातुमण्डितः | ऋश्यमूक इति ख्यातश्चित्रपुष्पितकाननः || २३|| हरिरृक्षरजो नाम्नः पुत्रस्तस्य महात्मनः | अध्यास्ते तं महावीर्यः सुग्रीव इति विश्रुतः || २४|| सुग्रीवमभिगच्छ त्वं वानरेन्द्रं नरर्षभ | इत्युवाच पुनर्वाक्यं लक्ष्मणं सत्यविक्रमम् || २५|| ततो महद्वर्त्म च दूरसङ्क्रमं क्रमेण गत्वा प्रविलोकयन्वनम् | ददर्श पम्पां शुभदर्श काननाम् अनेकनानाविधपक्षिसङ्कुलाम् || २६||	26	1681
Shri Rama and Lakshmana reaches Pampa Lake and get mesmerised by the beauty of the lake surroundings.

इत्यार्षे श्री रामायणे अरण्यकाण्डे अष्टादश: भाग:

 

Araṇyakāṇḍa Part-17

Introduction to Kiṣkindhākāṇḍa