अरण्यकाण्ड - Araṇyakāṇḍa (भाग - ३ ;;; Part – 3)

 

अरण्यकाण्ड - Araṇyakāṇḍa (भाग - ३ ;;; Part – 3)

Sarga number as per Ramayana	Shlokas extracted	No. of shlokas	Cumulative number of shlokas in this Kanda
10	वाक्यमेतत्तु वैदेह्या व्याहृतं भर्तृभक्तया | श्रुत्वा धर्मे स्थितो रामः प्रत्युवाचाथ मैथिलीम् || १|| हितमुक्तं त्वया देवि स्निग्धया सदृशं वचः | कुलं व्यपदिशन्त्या च धर्मज्ञे जनकात्मजे || २|| किं तु वक्ष्याम्यहं देवि त्वयैवोक्तमिदं वचः | क्षत्रियैर्धार्यते चापो नार्तशब्दो भवेदिति || ३|| ते चार्ता दण्डकारण्ये मुनयः संशितव्रताः | मां सीते स्वयमागम्य शरण्याः शरणं गताः || ४|| वसन्तो धर्मनिरता वने मूलफलाशनाः | न लभन्ते सुखं भीता राक्षसैः क्रूरकर्मभिः || ५|| काले काले च निरता नियमैर्विविधैर्वने | भक्ष्यन्ते राक्षसैर्भीमैर्नरमांसोपजीविभिः || ६|| ते भक्ष्यमाणा मुनयो दण्डकारण्यवासिनः | अस्मानभ्यवपद्येति मामूचुर्द्विजसत्तमाः || ७|| मया चैतद्वचः श्रुत्वा कार्त्स्न्येन परिपालनम् | ऋषीणां दण्डकारण्ये संश्रुतं जनकात्मजे || ८|| संश्रुत्य च न शक्ष्यामि जीवमानः प्रतिश्रवम् | मुनीनामन्यथा कर्तुं सत्यमिष्टं हि मे सदा || ९|| अप्यहं जीवितं जह्यां त्वां वा सीते सलक्ष्मणाम् | न तु प्रतिज्ञां संश्रुत्य ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः || १०|| तदवश्यं मया कार्यमृषीणां परिपालनम् | अनुक्तेनापि वैदेहि प्रतिज्ञाय तु किं पुनः || ११|| मम स्नेहाच्च सौहार्दादिदमुक्तं त्वया वचः | परितुष्टोऽस्म्यहं सीते न ह्यनिष्टोऽनुशिष्यते | सदृशं चानुरूपं च कुलस्य तव शोभने || १२|| इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा सीतां प्रियां मैथिल राजपुत्रीम् | रामो धनुष्मान्सहलक्ष्मणेन जगाम रम्याणि तपोवनानि || १३||	13	201
Shri Rama replies Seetha's enquiry as to why he should wage war to eliminate the demons. He says that it was only to protect the land from the atrocities of demons, and for safeguarding the decrepit sages under his idea of protecting the helpless.
11	अग्रतः प्रययौ रामः सीता मध्ये सुमध्यमा | पृष्ठतस्तु धनुष्पाणिर्लक्ष्मणोऽनुजगाम ह || १|| तौ पश्यमानौ विविधाञ्शैलप्रस्थान्वनानि च | नदीश्च विविधा रम्या जग्मतुः सह सीतया || २|| सारसांश्चक्रवाकांश्च नदीपुलिनचारिणः | सरांसि च सपद्मानि युतानि जलजैः खगैः || ३|| यूथबद्धांश्च पृषतान्मदोन्मत्तान्विषाणिनः | महिषांश्च वराहांश्च गजांश्च द्रुमवैरिणः || ४|| जगाम चाश्रमांस्तेषां पर्यायेण तपस्विनाम् || ५|| येषामुषितवान्पूर्वं सकाशे स महास्त्रवित् | क्व चित्परिदशान्मासानेकं संवत्सरं क्व चित् || ६|| क्व चिच्च चतुरो मासान्पञ्चषट्चापरान्क्व चित् | अपरत्राधिकान्मासानध्यर्धमधिकं क्व चित् || ७|| त्रीन्मासानष्टमासांश्च राघवो न्यवसत्सुखम् | तथा संवसतस्तस्य मुनीनामाश्रमेषु वै | रमतश्चानुकुल्येन ययुः संवत्सरा दश || ८|| परिसृत्य च धर्मज्ञो राघवः सह सीतया | सुतीक्ष्णस्याश्रमं श्रीमान्पुनरेवाजगाम ह || ९|| स तमाश्रममागम्य मुनिभिः प्रतिपूजितः | तत्रापि न्यवसद्रामः कं चित्कालमरिन्दमः || १०|| अथाश्रमस्थो विनयात्कदा चित्तं महामुनिम् | उपासीनः स काकुत्स्थः सुतीक्ष्णमिदमब्रवीत् || ११|| अस्मिन्नरण्ये भगवन्नगस्त्यो मुनिसत्तमः | वसतीति मया नित्यं कथाः कथयतां श्रुतम् || १२|| न तु जानामि तं देशं वनस्यास्य महत्तया | कुत्राश्रमपदं पुण्यं महर्षेस्तस्य धीमतः || १३|| प्रसादात्तत्र भवतः सानुजः सह सीतया | अगस्त्यमभिगच्छेयमभिवादयितुं मुनिम् || १४|| मनोरथो महानेष हृदि सम्परिवर्तते | यदहं तं मुनिवरं शुश्रूषेयमपि स्वयम् || १५|| इति रामस्य स मुनिः श्रुत्वा धर्मात्मनो वचः | सुतीक्ष्णः प्रत्युवाचेदं प्रीतो दशरथात्मजम् || १६|| अहमप्येतदेव त्वां वक्तुकामः सलक्ष्मणम् | अगस्त्यमभिगच्छेति सीतया सह राघव || १७| दिष्ट्या त्विदानीमर्थेऽस्मिन्स्वयमेव ब्रवीषि माम् | अहमाख्यासि ते वत्स यत्रागस्त्यो महामुनिः || १८|| योजनान्याश्रमात्तात याहि चत्वारि वै ततः | दक्षिणेन महाञ्श्रीमानगस्त्यभ्रातुराश्रमः || १९|| स्थलप्राये वनोद्देशे पिप्पलीवनशोभिते | बहुपुष्पफले रम्ये नानाशकुनिनादिते ||२०|| पद्मिन्यो विविधास्तत्र प्रसन्नसलिलाः शिवाः | हंसकारण्डवाकीर्णाश्चक्रवाकोपशोभिताः || २१|| तत्रैकां रजनीमुष्य प्रभाते राम गम्यताम् | दक्षिणां दिशमास्थाय वनखण्डस्य पार्श्वतः || २२|| तत्रागस्त्याश्रमपदं गत्वा योजनमन्तरम् | रमणीये वनोद्देशे बहुपादप संवृते | रंस्यते तत्र वैदेही लक्ष्मणश्च त्वया सह || २३|| स हि रम्यो वनोद्देशो बहुपादपसङ्कुलः | यदि बुद्धिः कृता द्रष्टुमगस्त्यं तं महामुनिम् | अद्यैव गमने बुद्धिं रोचयस्व महायशः || २४|| इति रामो मुनेः श्रुत्वा सह भ्रात्राभिवाद्य च | प्रतस्थेऽगस्त्यमुद्दिश्य सानुजः सह सीतया || २५|| पश्यन्वनानि चित्राणि पर्वपांश्चाभ्रसंनिभान् | सरांसि सरितश्चैव पथि मार्गवशानुगाः || २६|| सुतीक्ष्णेनोपदिष्टेन गत्वा तेन पथा सुखम् | इदं परमसंहृष्टो वाक्यं लक्ष्मणमब्रवीत् || २७|| एतदेवाश्रमपदं नूनं तस्य महात्मनः | अगस्त्यस्य मुनेर्भ्रातुर्दृश्यते पुण्यकर्मणः || २८|| यथा हीमे वनस्यास्य ज्ञाताः पथि सहस्रशः | संनताः फलभरेण पुष्पभारेण च द्रुमाः || २९|| पिप्पलीनां च पक्वानां वनादस्मादुपागतः | गन्धोऽयं पवनोत्क्षिप्तः सहसा कटुकोदयः || ३०|| तत्र तत्र च दृश्यन्ते सङ्क्षिप्ताः काष्ठसञ्चयाः | लूनाश्च पथि दृश्यन्ते दर्भा वैदूर्यवर्चसः || ३१|| एतच्च वनमध्यस्थं कृष्णाभ्रशिखरोपमम् | पावकस्याश्रमस्थस्य धूमाग्रं सम्प्रदृश्यते || ३२|| विविक्तेषु च तीर्थेषु कृतस्नाना द्विजातयः | पुष्पोपहारं कुर्वन्ति कुसुमैः स्वयमार्जितैः || ३३|| तत्सुतीक्ष्णस्य वचनं यथा सौम्य मया श्रुतम् | अगस्त्यस्याश्रमो भ्रातुर्नूनमेष भविष्यति || ३४|| निगृह्य तरसा मृत्युं लोकानां हितकाम्यया | यस्य भ्रात्रा कृतेयं दिक्षरण्या पुण्यकर्मणा || ३५|| तस्यायमाश्रमो भ्रातुस्तटाकवनशोभितः | विप्रानुकम्पया येन कर्मेदं दुष्करं कृतम् || ३६|| एवं कथयमानस्य तस्य सौमित्रिणा सह | रामस्यास्तं गतः सूर्यः सन्ध्याकालोऽभ्यवर्तत || ३७|| उपास्य पश्चिमां सन्ध्यां सह भ्रात्रा यथाविधि | प्रविवेशाश्रमपदं तमृषिं चाभ्यवादयन् || ३८|| सम्यक्प्रतिगृहीतस्तु मुनिना तेन राघवः | न्यवसत्तां निशामेकां प्राश्य मूलफलानि च || ३९|| तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां विमले सूर्यमण्डले | भ्रातरं तमगस्त्यस्य आमन्त्रयत राघवः || ४०|| अभिवादये त्वा भगवन्सुखमध्युषितो निशाम् | आमन्त्रये त्वां गच्छामि गुरुं ते द्रष्टुमग्रजम् || ४१|| गम्यतामिति तेनोक्तो जगाम रघुनन्दनः | यथोद्दिष्टेन मार्गेण वनं तच्चावलोकयन् || ४२|| नीवारान्पनसांस्तालांस्तिमिशान्वञ्जुलान्धवान् | चिरिबिल्वान्मधूकांश्च बिल्वानपि च तिन्दुकान् || ४३|| पुष्पितान्पुष्पिताग्राभिर्लताभिरनुवेष्टितान् | ददर्श रामः शतशस्तत्र कान्तारपादपान् || ४४|| हस्तिहस्तैर्विमृदितान्वानरैरुपशोभितान् | मत्तैः शकुनिसङ्घैश्च शतशः प्रतिनादितान् || ४५|| ततोऽब्रवीत्समीपस्थं रामो राजीवलोचनः | पृष्ठतोऽनुगतं वीरं लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् || ४६| स्निग्धपत्रा यथा वृक्षा यथा क्षान्ता मृगद्विजाः | आश्रमो नातिदूरस्थो महर्षेर्भावितात्मनः || ४७|| अगस्त्य इति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा | आश्रमो दृश्यते तस्य परिश्रान्त श्रमापहः || ४८|| प्राज्यधूमाकुलवनश्चीरमालापरिष्कृतः | प्रशान्तमृगयूथश्च नानाशकुनिनादितः || ४९|| निगृह्य तरसा मृत्युं लोकानां हितकाम्यया | दक्षिणा दिक्कृता येन शरण्या पुण्यकर्मणा || ५०|| तस्येदमाश्रमपदं प्रभावाद्यस्य राक्षसैः | दिगियं दक्षिणा त्रासाद्दृश्यते नोपभुज्यते || ५१|| यदा प्रभृति चाक्रान्ता दिगियं पुण्यकर्मणा | तदा प्रभृति निर्वैराः प्रशान्ता रजनीचराः || ५२|| नाम्ना चेयं भगवतो दक्षिणा दिक्प्रदक्षिणा | प्रथिता त्रिषु लोकेषु दुर्धर्षा क्रूरकर्मभिः || ५३|| मार्गं निरोद्धुं सततं भास्करस्याचलोत्तमः | सन्देशं पालयंस्तस्य विन्ध्यशौलो न वर्धते || ५४|| अयं दीर्घायुषस्तस्य लोके विश्रुतकर्मणः | अगस्त्यस्याश्रमः श्रीमान्विनीतमृगसेवितः || ५५|| एष लोकार्चितः साधुर्हिते नित्यं रतः सताम् | अस्मानधिगतानेष श्रेयसा योजयिष्यति || ५६|| आराधयिष्याम्यत्राहमगस्त्यं तं महामुनिम् | शेषं च वनवासस्य सौम्य वत्स्याम्यहं प्रभो || ५७|| अत्र देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः | अगस्त्यं नियताहारं सततं पर्युपासते || ५८|| नात्र जीवेन्मृषावादी क्रूरो वा यदि वा शठः | नृशंसः काम वृत्तो वा मुनिरेष तथाविधः || ५९|| अत्र देवाश्च यक्षाश्च नागाश्च पतगैः सह | वसन्ति नियताहारो धर्ममाराधयिष्णवः || ६०|| अत्र सिद्धा महात्मानो विमानैः सूर्यसंनिभैः | त्यक्त्वा देहान्नवैर्देहैः स्वर्याताः परमर्षयः || ६१|| यक्षत्वममरत्वं च राज्यानि विविधानि च | अत्र देवाः प्रयच्छन्ति भूतैराराधिताः शुभैः || ६२|| आगताः स्माश्रमपदं सौमित्रे प्रविशाग्रतः | निवेदयेह मां प्राप्तमृषये सह सीतया ||  ६३||	63	264
Shri Rama roamed in the Dandaka Forest for Ten years and returned to the hermitage of Sage Suteekhsna.  Then, they took leave of that sage and proceed to see Sage Agastya.
12	स प्रविश्याश्रमपदं लक्ष्मणो राघवानुजः | अगस्त्यशिष्यमासाद्य वाक्यमेतदुवाच ह || १|| राजा दशरथो नाम ज्येष्ठस्तस्य सुतो बली | रामः प्राप्तो मुनिं द्रष्टुं भार्यया सह सीतया || २|| लक्ष्मणो नाम तस्याहं भ्राता त्ववरजो हितः | अनुकूलश्च भक्तश्च यदि ते श्रोत्रमागतः || ३|| ते वयं वनमत्युग्रं प्रविष्टाः पितृशासनात् | द्रष्टुमिच्छामहे सर्वे भगवन्तं निवेद्यताम् || ४|| तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य तपोधनः | तथेत्युक्त्वाग्निशरणं प्रविवेश निवेदितुम् || ५|| स प्रविश्य मुनि श्रेष्ठं तपसा दुष्प्रधर्षणम् | कृताञ्जलिरुवाचेदं रामागमनमञ्जसा || ६|| पुत्रौ दशरथस्येमौ रामो लक्ष्मण एव च | प्रविष्टावाश्रमपदं सीतया सह भार्यया || ७|| द्रष्टुं भवन्तमायातौ शुश्रूषार्थमरिन्दमौ | यदत्रानन्तरं तत्त्वमाज्ञापयितुमर्हसि || ८|| ततः शिष्यादुपश्रुत्य प्राप्तं रामं सलक्ष्मणम् | वैदेहीं च महाभागामिदं वचनमब्रवीत् || ९|| गम्यतां सत्कृतो रामः सभार्यः सहलक्ष्मणः | प्रवेश्यतां समीपं मे किं चासौ न प्रवेशितः || १०|| एवमुक्तस्तु मुनिना धर्मज्ञेन महात्मना | अभिवाद्याब्रवीच्छिष्यस्तथेति नियताञ्जलिः || ११|| ततो निष्क्रम्य सम्भ्रान्तः शिष्यो लक्ष्मणमब्रवीत् | क्वासौ रामो मुनिं द्रष्टुमेतु प्रविशतु स्वयम् || १२|| ततो गत्वाश्रमपदं शिष्येण सहलक्ष्मणः | दर्शयामास काकुत्स्थं सीतां च जनकात्मजाम् || १३|| तं शिष्यः प्रश्रितं वाक्यमगस्त्यवचनं ब्रुवन् | प्रावेशयद्यथान्यायं सत्कारार्थं सुसत्कृतम् || १४|| प्रविवेश ततो रामः सीतया सहलक्ष्मणः | प्रशान्तहरिणाकीर्णमाश्रमं ह्यवलोकयन् || १५|| स तत्र ब्रह्मणः स्थानमग्नेः स्थानं तथैव च | विष्णोः स्थानं महेन्द्रस्य स्थानं चैव विवस्वतः || १६|| सोमस्थानं भगस्थानं स्थानं कौबेरमेव च | धातुर्विधातुः स्थानं च वायोः स्थानं तथैव च || १७|| ततः शिष्यैः परिवृतो मुनिरप्यभिनिष्पतत् | तं ददर्शाग्रतो रामो मुनीनां दीप्ततेजसं | अब्रवीद्वचनं वीरो लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् || १८|| एष लक्ष्मण निष्क्रामत्यगस्त्यो भगवानृषिः | औदार्येणावगच्छामि निधानं तपसाम् इमम् || १९|| एवमुक्त्वा महाबाहुरगस्त्यं सूर्यवर्चसं | जग्राह परमप्रीतस्तस्य पादौ परन्तपः || २०|| अभिवाद्य तु धर्मात्मा तस्थौ रामः कृताञ्जलिः | सीतया सह वैदेह्या तदा राम सलक्ष्मणः || २१|| प्रतिगृह्य च काकुत्स्थमर्चयित्वासनोदकैः | कुशलप्रश्नमुक्त्वा च आस्यतामिति सोऽब्रवीत् || २२|| अग्निं हुत्वा प्रदायार्घ्यमतिथिं प्रतिपूज्य च | वानप्रस्थेन धर्मेण स तेषां भोजनं ददौ || २३|| प्रथमं चोपविश्याथ धर्मज्ञो मुनिपुङ्गवः | उवाच राममासीनं प्राञ्जलिं धर्मकोविदम् || २४|| अन्यथा खलु काकुत्स्थ तपस्वी समुदाचरन् | दुःसाक्षीव परे लोके स्वानि मांसानि भक्षयेत् || २५|| राजा सर्वस्य लोकस्य धर्मचारी महारथः | पूजनीयश्च मान्यश्च भवान्प्राप्तः प्रियातिथिः || २६|| एवमुक्त्वा फलैर्मूलैः पुष्पैश्चान्यैश्च राघवम् | पूजयित्वा यथाकामं पुनरेव ततोऽब्रवीत् || २७||	27	291
Shri Rama, Lakshmana, and Seetha enter the hermitage of Sage Agastya. Sage Agastya received Shri Rama with all honours.

इत्यार्षे श्री रामायणे अरण्यकाण्डे तृतीय: भाग:

 

Araṇyakāṇḍa Part-2

Araṇyakāṇḍa Part-4