अरण्यकाण्ड - Araṇyakāṇḍa (भाग - ४ ;;; Part – 4)

 

अरण्यकाण्ड - Araṇyakāṇḍa (भाग - ४ ;;; Part – 4)

Sarga number as per Ramayana	Shlokas extracted	No. of shlokas	Cumulative number of shlokas in this Kanda
13	राम प्रीतोऽस्मि भद्रं ते परितुष्टोऽस्मि लक्ष्मण | अभिवादयितुं यन्मां प्राप्तौ स्थः सह सीतया || १|| अध्वश्रमेण वां खेदो बाधते प्रचुरश्रमः | व्यक्तमुत्कण्ठते चापि मैथिली जनकात्मजा || २|| एषा हि सुकुमारी च दुःखैश्च न विमानिता | प्राज्यदोषं वनं प्रप्ता भर्तृस्नेहप्रचोदिता || ३|| यथैषा रमते राम इह सीता तथा कुरु | दुष्करं कृतवत्येषा वने त्वामनुगच्छती || ४|| एषा हि प्रकृतिः स्त्रीणामासृष्टे रघुनन्दन | समस्थमनुरज्यन्ते विषमस्थं त्यजन्ति च || ५|| शतह्रदानां लोलत्वं शस्त्राणां तीक्ष्णतां तथा | गरुडानिलयोः शैघ्र्यमनुगच्छन्ति योषितः || ६|| इयं तु भवतो भार्या दोषैरेतैर्विवर्जिताः | श्लाघ्या च व्यपदेश्या च यथा देवी ह्यरुन्धती || ७|| अलङ्कृतोऽयं देशश्च यत्र सौमित्रिणा सह | वैदेह्या चानया राम वत्स्यसि त्वमरिन्दम || ८|| एवमुक्तस्तु मुनिना राघवः संयताञ्जलिः | उवाच प्रश्रितं वाक्यमृषिं दीप्तमिवानलम् || ९|| धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे मुनिपुङ्गवः | गुणैः सभ्रातृभार्यस्य वरदः परितुष्यति || १०|| किं तु व्यादिश मे देशं सोदकं बहुकाननम् | यत्राश्रमपदं कृत्वा वसेयं निरतः सुखम् || ११|| ततोऽब्रवीन्मुनि श्रेष्ठः श्रुत्वा रामस्य भाषितम् | ध्यात्वा मुहूर्तं धर्मात्मा धीरो धीरतरं वचः || १२|| इतो द्वियोजने तात बहुमूलफलोदकः | देशो बहुमृगः श्रीमान्पञ्चवट्यभिविश्रुतः || १३|| तत्र गत्वाश्रमपदं कृत्वा सौमित्रिणा सह | रमस्व त्वं पितुर्वाक्यं यथोक्तमनुपालयन् || १४|| विदितो ह्येष वृत्तान्तो मम सर्वस्तवानघ | तपसश्च प्रभावेन स्नेहाद्दशरथस्य च || १५|| हृदयस्थश्च ते छन्दो विज्ञातस्तपसा मया | इह वासं प्रतिज्ञाय मया सह तपोवने || १६|| अतश्च त्वामहं ब्रूमि गच्छ पञ्चवटीम् इति | स हि रम्यो वनोद्देशो मैथिली तत्र रंस्यते || १७|| स देशः श्लाघनीयश्च नातिदूरे च राघव | गोदावर्याः समीपे च मैथिली तत्र रंस्यते || १८|| प्राज्यमूलफलैश्चैव नानाद्विज गणैर्युतः | विविक्तश्च महाबाहो पुण्यो रम्यस्तथैव च || १९|| भवानपि सदारश्च शक्तश्च परिरक्षणे | अपि चात्र वसन्रामस्तापसान्पालयिष्यसि || २०|| एतदालक्ष्यते वीर मधुकानां महद्वनम् | उत्तरेणास्य गन्तव्यं न्यग्रोधमभिगच्छता || २१|| ततः स्थलमुपारुह्य पर्वतस्याविदूरतः | ख्यातः पञ्चवटीत्येव नित्यपुष्पितकाननः || २२|| अगस्त्येनैवमुक्तस्तु रामः सौमित्रिणा सह | सात्कृत्यामन्त्रयामास तमृषिं सत्यवादिनम् || २३|| तौ तु तेनाभ्यनुज्ञातौ कृतपादाभिवन्दनौ | तदाश्रमात्पञ्चवटीं जग्मतुः सह सीतया || २४|| गृहीतचापौ तु नराधिपात्मजौ विषक्ततूणी समरेष्वकातरौ | यथोपदिष्टेन पथा महर्षिणा प्रजग्मतुः पञ्चवटीं समाहितौ || २५||	25	316
Shri Rama requests Sage Agastya to indicate a place in the forest to make a residence during the remaining days of exile. Sage Agastya suggests Shri Rama to proceed to Panchavati, where Seetha would be delightful of its surroundings.
14	अथ पञ्चवटीं गच्छन्नन्तरा रघुनन्दनः | आससाद महाकायं गृध्रं भीमपराक्रमम् || १|| तं दृष्ट्वा तौ महाभागौ वनस्थं रामलक्ष्मणौ | मेनाते राक्षसं पक्षिं ब्रुवाणौ को भवानिति || २|| स तौ मधुरया वाचा सौम्यया प्रीणयन्निव | उवाच वत्स मां विद्धि वयस्यं पितुरात्मनः || ३|| स तं पितृसखं बुद्ध्वा पूजयामास राघवः | स तस्य कुलमव्यग्रमथ पप्रच्छ नाम च || ४|| रामस्य वचनं श्रुत्वा कुलमात्मानमेव च | आचचक्षे द्विजस्तस्मै सर्वभूतसमुद्भवम् || ५|| पूर्वकाले महाबाहो ये प्रजापतयोऽभवन् | तान्मे निगदतः सर्वानादितः शृणु राघव || ६|| कर्दमः प्रथमस्तेषां विकृतस्तदनन्तरम् | शेषश्च संश्रयश्चैव बहुपुत्रश्च वीर्यवान् || ७|| स्थाणुर्मरीचिरत्रिश्च क्रतुश्चैव महाबलः | पुलस्त्यश्चाङ्गिराश्चैव प्रचेताः पुलहस्तथा || ८|| दक्षो विवस्वानपरोऽरिष्टनेमिश्च राघव | कश्यपश्च महातेजास्तेषामासीच्च पश्चिमः || ९|| प्रजापतेस्तु दक्षस्य बभूवुरिति नः श्रुतम् | षष्टिर्दुहितरो राम यशस्विन्यो महायशः || १०|| कश्यपः प्रतिजग्राह तासामष्टौ सुमध्यमाः | अदितिं च दितिं चैव दनूमपि च कालकाम् || ११|| ताम्रां क्रोधवशां चैव मनुं चाप्यनलाम् अपि | तास्तु कन्यास्ततः प्रीतः कश्यपः पुनरब्रवीत् || १२|| पुत्रांस्त्रैलोक्यभर्तॄन्वै जनयिष्यथ मत्समान् | अदितिस्तन्मना राम दितिश् च दनुरेव च || १३|| कालका च महाबाहो शेषास्त्वमनसोऽभवन् | अदित्यां जज्ञिरे देवास्त्रयस्त्रिंशदरिन्दम || १४|| आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च परन्तप | दितिस्त्वजनयत्पुत्रान्दैत्यांस्तात यशस्विनः || १५|| तेषामियं वसुमती पुरासीत्सवनार्णवा | दनुस्त्वजनयत्पुत्रमश्वग्रीवमरिन्दम || १६|| नरकं कालकं चैव कालकापि व्यजायत | क्रौञ्चीं भासीं तथा श्येनीं धृतराष्ट्रीं तथा शुकीम् || १७|| ताम्रापि सुषुवे कन्याः पञ्चैता लोकविश्रुताः | शुकी नतां विजज्ञे तु नताया विनता सुता | द्वौ पुत्रौ विनतायास्तु गरुडोऽरुण एव च || १८|| तस्माज्जातोऽहमरुणात्सम्पातिश्च ममाग्रजः | जटायुरिति मां विद्धि श्येनीपुत्रमरिन्दम || १९|| सोऽहं वाससहायस्ते भविष्यामि यदीच्छसि | सीतां च तात रक्षिष्ये त्वयि याते सलक्ष्मणे || २०|| जटायुषं तु प्रतिपूज्य राघवो मुदा परिष्वज्य च संनतोऽभवत् | पितुर्हि शुश्राव सखित्वमात्मवाञ् जटायुषा सङ्कथितं पुनः पुनः || २१|| स तत्र सीतां परिदाय मैथिलीं सहैव तेनातिबलेन पक्षिणा | जगाम तां पञ्चवटीं सलक्ष्मणो रिपून्दिधक्षञ्शलभानिवानलः || २२||	22	338
Shri Rama and the other two on their way to Panchavati come in contact with Jatayu, the mighty eagle and a friend of King Dasaratha and assures help Shri Rama in exile.
15	ततः पञ्चवटीं गत्वा नानाव्यालमृगायुताम् | उवाच भ्रातरं रामो लक्ष्मणं दीप्ततेजसं || १|| आगताः स्म यथोद्दिष्टममुं देशं महर्षिणा | अयं पञ्चवटी देशः सौम्य पुष्पितकाननः || २|| सर्वतश्चार्यतां दृष्टिः कानने निपुणो ह्यसि | आश्रमः कतरस्मिन्नो देशे भवति संमतः || ३|| रमते यत्र वैदेही त्वमहं चैव लक्ष्मण | तादृशो दृश्यतां देशः संनिकृष्टजलाशयः || ४|| वनरामण्यकं यत्र जलरामण्यकं तथा | संनिकृष्टं च यत्र स्यात्समित्पुष्पकुशोदकम् || ५|| एवमुक्तस्तु रामेण लक्मणः संयताञ्जलिः | सीता समक्षं काकुत्स्थमिदं वचनमब्रवीत् || ६|| परवानस्मि काकुत्स्थ त्वयि वर्षशतं स्थिते | स्वयं तु रुचिरे देशे क्रियतामिति मां वद || ७|| सुप्रीतस्तेन वाक्येन लक्ष्मणस्य महाद्युतिः | विमृशन्रोचयामास देशं सर्वगुणान्वितम् || ८|| स तं रुचिरमाक्रम्य देशमाश्रमकर्मणि | हस्ते गृहीत्वा हस्तेन रामः सौमित्रिमब्रवीत् || ९|| अयं देशः समः श्रीमान्पुष्पितैर्तरुभिर्वृतः | इहाश्रमपदं सौम्य यथावत्कर्तुमर्हसि || १०|| इयमादित्यसङ्काशैः पद्मैः सुरभिगन्धिभिः | अदूरे दृश्यते रम्या पद्मिनी पद्मशोभिता || ११|| यथाख्यातमगस्त्येन मुनिना भावितात्मना | इयं गोदावरी रम्या पुष्पितैस्तरुभिर्वृता || १२|| हंसकारण्डवाकीर्णा चक्रवाकोपशोभिता | नातिदूरे न चासन्ने मृगयूथनिपीडिता || १३|| मयूरनादिता रम्याः प्रांशवो बहुकन्दराः | दृश्यन्ते गिरयः सौम्य फुल्लैस्तरुभिरावृताः || १४|| सौवर्णे राजतैस्ताम्रैर्देशे देशे च धातुभिः | गवाक्षिता इवाभान्ति गजाः परमभक्तिभिः || १५|| सालैस्तालैस्तमालैश्च खर्जूरैः पनसाम्रकैः | नीवारैस्तिमिशैश्चैव पुंनागैश्चोपशोभिताः || १६|| चूतैरशोकैस्तिलकैश्चम्पकैः केतकैरपि | पुष्पगुल्मलतोपेतैस्तैस्तैस्तरुभिरावृताः || १७|| चन्दनैः स्यन्दनैर्नीपैः पनसैर्लकुचैरपि | धवाश्वकर्णखदिरैः शमीकिंशुकपाटलैः || १८|| इदं पुण्यमिदं मेध्यमिदं बहुमृगद्विजम् | इह वत्स्याम सौमित्रे सार्धमेतेन पक्षिणा || १९|| एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः परवीरहा | अचिरेणाश्रमं भ्रातुश्चकार सुमहाबलः || २०|| पर्णशालां सुविपुलां तत्र सङ्घातमृत्तिकाम् | सुस्तम्भां मस्करैर्दीर्घैः कृतवंशां सुशोभनाम् || २१|| स गत्वा लक्ष्मणः श्रीमान्नदीं गोदावरीं तदा | स्नात्वा पद्मानि चादाय सफलः पुनरागतः || २२|| ततः पुष्पबलिं कृत्वा शान्तिं च स यथाविधि | दर्शयामास रामाय तदाश्रमपदं कृतम् || २३|| स तं दृष्ट्वा कृतं सौम्यमाश्रमं सह सीतया | राघवः पर्णशालायां हर्षमाहारयत्परम् || २४|| सुसंहृष्टः परिष्वज्य बाहुभ्यां लक्ष्मणं तदा | अतिस्निग्धं च गाढं च वचनं चेदमब्रवीत् || २५|| प्रीतोऽस्मि ते महत्कर्म त्वया कृतमिदं प्रभो | प्रदेयो यन्निमित्तं ते परिष्वङ्गो मया कृतः || २६|| भावज्ञेन कृतज्ञेन धर्मज्ञेन च लक्ष्मण | त्वया पुत्रेण धर्मात्मा न संवृत्तः पिता मम || २७|| एवं लक्ष्मणमुक्त्वा तु राघवो लक्ष्मिवर्धनः | तस्मिन्देशे बहुफले न्यवसत्स सुखं वशी || २८|| कं चित्कालं स धर्मात्मा सीतया लक्ष्मणेन च | अन्वास्यमानो न्यवसत्स्वर्गलोके यथामरः || २९||	29	367
Shri Rama entrusts to Lakshmana the construction work of a straw-cottage in Panchavati, nearby river Godavari. Lakshmana constructs a cosy cottage and they enter it after performing the Vaastu puja/the ritual of house-entering ceremony.

इत्यार्षे श्री रामायणे अरण्यकाण्डे चतुर्थ: भाग:

Araṇyakāṇḍa Part-3

Araṇyakāṇḍa Part-5