अरण्यकाण्ड - Araṇyakāṇḍa (भाग - ६ ;;; Part – 6)

 

अरण्यकाण्ड - Araṇyakāṇḍa (भाग - ६ ;;; Part – 6)

Sarga number as per Ramayana	Shlokas extracted	No. of shlokas	Cumulative number of shlokas in this Kanda
21	स पुनः पतितां दृष्ट्वा क्रोधाच्छूर्पणखां खरः | उवाच व्यक्तता वाचा तामनर्थार्थमागताम् || १|| मया त्विदानीं शूरास्ते राक्षसा रुधिराशनाः | त्वत्प्रियार्थं विनिर्दिष्टाः किमर्थं रुद्यते पुनः || २|| भक्ताश्चैवानुरक्ताश्च हिताश्च मम नित्यशः | घ्नन्तोऽपि न निहन्तव्या न न कुर्युर्वचो मम || ३|| किमेतच्छ्रोतुमिच्छामि कारणं यत्कृते पुनः | हा नाथेति विनर्दन्ती सर्पवद्वेष्टसे क्षितौ || ४|| अनाथवद्विलपसि किं नु नाथे मयि स्थिते | उत्तिष्ठोत्तिष्ठ मा भैषीर्वैक्लव्यं त्यज्यताम् इह || ५|| इत्येवमुक्ता दुर्धर्षा खरेण परिसान्त्विता | विमृज्य नयने सास्रे खरं भ्रातरमब्रवीत् || ६|| प्रेषिताश्च त्वया शूरा राक्षसास्ते चतुर्दश | निहन्तुं राघवं घोरा मत्प्रियार्थं सलक्ष्मणम् || ७|| ते तु रामेण सामर्षाः शूलपट्टिशपाणयः | समरे निहताः सर्वे सायकैर्मर्मभेदिभिः || ८|| तान्भूमौ पतितान्दृष्ट्वा क्षणेनैव महाबलान् | रामस्य च महत्कर्म महांस्त्रासोऽभवन्मम || ९|| सास्मि भीता समुद्विग्ना विषण्णा च निशाचर | शरणं त्वां पुनः प्राप्ता सर्वतो भयदर्शिनी || १०|| विषादनक्राध्युषिते परित्रासोर्मिमालिनि | किं मां न त्रायसे मग्नां विपुले शोकसागरे || ११|| एते च निहता भूमौ रामेण निशितैः शरैः | ये च मे पदवीं प्राप्ता राक्षसाः पिशिताशनाः || १२|| मयि ते यद्यनुक्रोशो यदि रक्षःसु तेषु च | रामेण यदि शक्तिस्ते तेजो वास्ति निशाचर | दण्डकारण्यनिलयं जहि राक्षसकण्टकम् || १३|| यदि रामं ममामित्रमद्य त्वं न वधिष्यसि | तव चैवाग्रतः प्राणांस्त्यक्ष्यामि निरपत्रपा || १४|| बुद्ध्याहमनुपश्यामि न त्वं रामस्य संयुगे | स्थातुं प्रतिमुखे शक्तः सचापस्य महारणे || १५|| शूरमानी न शूरस्त्वं मिथ्यारोपितविक्रमः | मानुषौ यन्न शक्नोषि हन्तुं तौ रामलक्ष्मणौ || १६|| अपयाहि जनस्थानात्त्वरितः सहबान्धवः | निःसत्त्वस्याल्पवीर्यस्य वासस्ते कीदृशस्त्विह || १७|| रामतेजोऽभिभूतो हि त्वं क्षिप्रं विनशिष्यसि | स हि तेजःसमायुक्तो रामो दशरथात्मजः | भ्राता चास्य महावीर्यो येन चास्मि विरूपिता || १८|	18	482
After all the fourteen demons sent by Khara were slain by Shri Rama, Shurpanakha informs that news to Khara and persuades him to annihilate Shri Rama and Lakshmana as they intruded into Dandaka Forest.
22	एवमाधर्षितः शूरः शूर्पणख्या खरस्तदा | उवाच रक्षसां मध्ये खरः खरतरं वचः || १|| तवापमानप्रभवः क्रोधोऽयमतुलो मम | न शक्यते धारयितुं लवणाम्भ इवोत्थितम् || २|| न रामं गणये वीर्यान्मानुषं क्षीणजीवितम् | आत्मा दुश्चरितैः प्राणान्हतो योऽद्य विमोक्ष्यति || ३|| बाष्पः संह्रियतामेष सम्भ्रमश्च विमुच्यताम् | अहं रामः सह भ्रात्रा नयामि यमसादनम् || ४|| परश्वधहतस्याद्य मन्दप्राणस्य भूतले | रामस्य रुधिरं रक्तमुष्णं पास्यसि राक्षसि || ५|| सा प्रहृष्ट्वा वचः श्रुत्वा खरस्य वदनाच्च्युतम् | प्रशशंस पुनर्मौर्ख्याद्भ्रातरं रक्षसां वरम् || ६|| तया परुषितः पूर्वं पुनरेव प्रशंसितः | अब्रवीद्दूषणं नाम खरः सेनापतिं तदा || ७|| चतुर्दश सहस्राणि मम चित्तानुवर्तिनाम् | रक्षसीं भीमवेगानां समरेष्वनिवर्तिनाम् || ८|| नीलजीमूतवर्णानां घोराणां क्रूरकर्मणाम् | लोकसिंहाविहाराणां बलिनामुग्रतेजसाम् || ९|| तेषां शार्दूलदर्पाणां महास्यानाअ.म् महौजसाम् | सर्वोद्योगमुदीर्णानां रक्षसां सौम्य कारय || १०|| उपस्थापय मे क्षिप्रं रथं सौम्य धनूंषि च | शरांश्च चित्रान्खड्गांश्च शक्तीश्च विविधाः शिताः || ११|| अग्रे निर्यातुमिच्छामि पौलस्त्यानां महात्मनाम् | वधार्थं दुर्विनीतस्य रामस्य रणकोविदः || १२|| इति तस्य ब्रुवाणस्य सूर्यवर्णं महारथम् | सदश्वैः शबलैर्युक्तमाचचक्षेऽथ दूषणः || १३|| तं मेरुशिखराकारं तप्तकाञ्चनभूषणम् | हेमचक्रमसम्बाधं वैदूर्यमय कूबरम् || १४|| मत्स्यैः पुष्पैर्द्रुमैः शैलैश्चन्द्रसूर्यैश्च काञ्चनैः | माङ्गल्यैः पक्षिसङ्घैश्च ताराभिश्च समावृतम् || १५|| ध्वजनिस्त्रिंशसम्पन्नं किङ्किणीकविभूषितम् | सदश्वयुक्तं सोऽमर्षादारुरोह रथं खरः || १६|| निशाम्य तं रथगतं राअक्.ससा भीमविक्रमा् | तस्थुः सम्परिवार्यैनं दूषणं च महाबलम् || १७|| खरस्तु तान्महेष्वासान्घोरचर्मायुधध्वजान् | निर्यातेत्यब्रवीद्दृष्ट्वा रथस्थः सर्वराक्षसान् || १८|| ततस्तद्राक्षसं सैन्यं घोरचर्मायुधध्वजम् | निर्जगाम जनस्थानान्महानादं महाजवम् || १९|| मुद्गरैः पट्टिशैः शूलैः सुतीक्ष्णैश्च परश्वधैः | खड्गैश्चक्रैश्च हस्तस्थैर्भ्राजमानैश्च तोमरैः || २०|| शक्तिभिः पतिघैर्घोरैरतिमात्रैश्च कार्मुकैः | गदासिमुसलैर्वज्रैर्गृहीतैर्भीमदर्शनैः || २१|| राक्षसानां सुघोराणां सहस्राणि चतुर्दश | निर्यातानि जनस्थानात्खरचित्तानुवर्तिनाम् || २२|| तांस्त्वभिद्रवतो दृष्ट्वा राक्षसान्भीमविक्रमान् | खरस्यापि रथः किं चिज्जगाम तदनन्तरम् || २३|| ततस्ताञ्शबलानश्वांस्तप्तकाञ्चनभूषितान् | खरस्य मतमाज्ञाय सारथिः समचोदयत् || २४|| स चोदितो रथः शीघ्रं खरस्य रिपुघातिनः | शब्देनापूरयामास दिशश्च प्रतिशस्तथा || २५|| प्रवृद्धमन्युस्तु खरः खरस्वनो रिपोर्वधार्थं त्वरितो यथान्तकः | अचूचुदत्सारथिमुन्नदन्पुनर् महाबलो मेघ इवाश्मवर्षवान् || २६||	26	508
Khara, the commander of the army of Ravana in Janasthana, proceeds to wage war with Rama with fourteen thousand demons and with their great weaponry.
23	तत्प्रयातं बलं घोरमशिवं शोणितोदकम् | अभ्यवर्षन्महामेघस्तुमुलो गर्दभारुणः || १|| निपेतुस्तुरगास्तस्य रथयुक्ता महाजवाः | समे पुष्पचिते देशे राजमार्गे यदृच्छया || २|| श्यामं रुधिरपर्यन्तं बभूव परिवेषणम् | अलातचक्रप्रतिमं प्रतिगृह्य दिवाकरम् || ३|| ततो ध्वजमुपागम्य हेमदण्डं समुच्छ्रितम् | समाक्रम्य महाकायस्तस्थौ गृध्रः सुदारुणः || ४|| जनस्थानसमीपे च समाक्रम्य खरस्वनाः | विस्वरान्विविधांश्चक्रुर्मांसादा मृगपक्षिणः || ५|| व्याजह्रुश्च पदीप्तायां दिशि वै भैरवस्वनम् | अशिवा यातु दाहानां शिवा घोरा महास्वनाः || ६|| प्रभिन्नगिरिसङ्काशास्तोयशोषितधारिणः | आकाशं तदनाकाशं चक्रुर्भीमा बलाहकाः || ७|| बभूव तिमिरं घोरमुद्धतं रोमहर्षणम् | दिशो वा विदिशो वापि सुव्यक्तं न चकाशिरे || ८|| क्षतजार्द्रसवर्णाभा सन्ध्याकालं विना बभौ | खरस्याभिमुखं नेदुस्तदा घोरा मृगाः खगाः || ९|| नित्याशिवकरा युद्धे शिवा घोरनिदर्शनाः | नेदुर्बलस्याभिमुखं ज्वालोद्गारिभिराननैः || १०|| कबन्धः परिघाभासो दृश्यते भास्करान्तिके | जग्राह सूर्यं स्वर्भानुरपर्वणि महाग्रहः || ११|| प्रवाति मारुतः शीघ्रं निष्प्रभोऽभूद्दिवाकरः | उत्पेतुश्च विना रात्रिं ताराः खद्योतसप्रभाः || १२|| संलीनमीनविहगा नलिन्यः पुष्पपङ्कजाः | तस्मिन्क्षणे बभूवुश्च विना पुष्पफलैर्द्रुमाः || १३|| उद्धूतश्च विना वातं रेणुर्जलधरारुणः | वीचीकूचीति वाश्यन्तो बभूवुस्तत्र सारिकाः || १४|| उल्काश्चापि सनिर्घोषा निपेतुर्घोरदर्शनाः | प्रचचाल मही चापि सशैलवनकानना || १५|| खरस्य च रथस्थस्य नर्दमानस्य धीमतः | प्राकम्पत भुजः सव्यः खरश्चास्यावसज्जत || १६|| सास्रा सम्पद्यते दृष्टिः पश्यमानस्य सर्वतः | ललाटे च रुजा जाता न च मोहान्न्यवर्तत || १७|| तान्समीक्ष्य महोत्पातानुत्थितान्रोमहर्षणान् | अब्रवीद्राक्षसान्सर्वान्प्रहसन्स खरस्तदा || १८|| महोत्पातानिमान्सर्वानुत्थितान्घोरदर्शनान् | न चिन्तयाम्यहं वीर्याद्बलवान्दुर्बलानिव || १९|| तारा अपि शरैस्तीक्ष्णैः पातयेयं नभस्तलात् | मृत्युं मरणधर्मेण सङ्क्रुद्धो योजयाम्यहम् || २०|| राघवं तं बलोत्सिक्तं भ्रातरं चापि लक्ष्मणम् | अहत्वा सायकैस्तीक्ष्णैर्नोपावर्तितुमुत्सहे || २१|| सकामा भगिनी मेऽस्तु पीत्वा तु रुधिरं तयोः | यन्निमित्तं तु रामस्य लक्ष्मणस्य विपर्ययः || २२|| न क्व चित्प्राप्तपूर्वो मे संयुगेषु पराजयः | युष्माकमेतत्प्रत्यक्षं नानृतं कथयाम्यहम् || २३|| देवराजमपि क्रुद्धो मत्तैरावतयायिनम् | वज्रहस्तं रणे हन्यां किं पुनस्तौ च मानुषौ || २४|| सा तस्य गर्जितं श्रुत्वा राक्षसस्य महाचमूः | प्रहर्षमतुलं लेभे मृत्युपाशावपाशिता || २५|| रथेन तु खरो वेगात्सैन्यस्याग्राद्विनिःसृतः | तं दृष्ट्वा राक्षसं भूयो राक्षसाश्च विनिःसृताः || २६ || श्येन गामी पृथुग्रीवो यज्ञशत्रुर्विहङ्गमः | दुर्जयः करवीराक्षः परुषः कालकार्मुकः || २७|| मेघमाली महामाली सर्पास्यो रुधिराशनः | द्वादशैते महावीर्याः प्रतस्थुरभितः खरम् || २८|| महाकपालः स्थूलाक्षः प्रमाथी त्रिशिरास्तथा | चत्वार एते सेनाग्र्या दूषणं पृष्ठतोऽन्वयुः || २९|| सा भीमवेगा समराभिकामा सुदारुणा राक्षसवीर सेना | तौ राजपुत्रौ सहसाभ्युपेता मालाग्रहाणामिव चन्द्रसूर्यौ || ३०||	30	538
Khara's demonic forces experience many bad omens, viz., foreboded by vultures, animals, and even by nature. Disregarding the bad omens, Khara proceeds with his army vaingloriously messaging his army that he can overcome those evil portents, and Shri Rama is nothing before him.
24	आश्रमं प्रति याते तु खरे खरपराक्रमे | तानेवौत्पातिकान्रामः सह भ्रात्रा ददर्श ह || १|| तानुत्पातान्महाघोरानुत्थितान्रोमहर्षणान् | प्रजानामहितान्दृष्ट्वा वाक्यं लक्ष्मणमब्रवीत् || २|| इमान्पश्य महाबाहो सर्वभूतापहारिणः | समुत्थितान्महोत्पातान्संहर्तुं सर्वराक्षसान् || ३|| अमी रुधिरधारास्तु विसृजन्तः खरस्वनान् | व्योम्नि मेघा विवर्तन्ते परुषा गर्दभारुणाः || ४|| सधूमाश्च शराः सर्वे मम युद्धाभिनन्दिनः | रुक्मपृष्ठानि चापानि विवेष्टन्ते च लक्ष्मण || ५|| यादृशा इह कूजन्ति पक्षिणो वनचारिणः | अग्रतो नो भयं प्राप्तं संशयो जीवितस्य च || ६|| सम्प्रहारस्तु सुमहान्भविष्यति न संशयः | अयमाख्याति मे बाहुः स्फुरमाणो मुहुर्मुहुः || ७|| संनिकर्षे तु नः शूर जयं शत्रोः पराजयम् | सुप्रभं च प्रसन्नं च तव वक्त्रं हि लक्ष्यते || ८|| उद्यतानां हि युद्धार्थं येषां भवति लक्ष्मणः | निष्प्रभं वदनं तेषां भवत्यायुः परिक्षयः || ९|| अनागतविधानं तु कर्तव्यं शुभमिच्छता | आपदं शङ्कमानेन पुरुषेण विपश्चिता || १०|| तस्माद्गृहीत्वा वैदेहीं शरपाणिर्धनुर्धरः | गुहामाश्रयशैलस्य दुर्गां पादपसङ्कुलाम् || ११|| प्रतिकूलितुमिच्छामि न हि वाक्यमिदं त्वया | शापितो मम पादाभ्यां गम्यतां वत्स माचिरम् || १२|| एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः सह सीतया | शरानादाय चापं च गुहां दुर्गां समाश्रयत् || १३|| तस्मिन्प्रविष्टे तु गुहां लक्ष्मणे सह सीतया | हन्त निर्युक्तमित्युक्त्वा रामः कवचमाविशत् || १४|| सा तेनाग्निनिकाशेन कवचेन विभूषितः | बभूव रामस्तिमिरे विधूमोऽग्निरिवोत्थितः || १५|| स चापमुद्यम्य महच्छरानादाय वीर्यवान् | बभूवावस्थितस्तत्र ज्यास्वनैः पूरयन्दिशः || १६|| ततो गम्भीरनिर्ह्रादं घोरवर्मायुधध्वजम् | अनीकं यातुधानानां समन्तात्प्रत्यदृश्यत || १७|| सिंहनादं विसृजतामन्योन्यमभिगर्जताम् | चापानि विस्फरयतां जृम्भतां चाप्यभीक्ष्णशः || १८|| विप्रघुष्टस्वनानां च दुन्दुभींश्चापि निघ्नताम् | तेषां सुतुमुलः शब्दः पूरयामास तद्वनम् || १९|| तेन शब्देन वित्रस्ताः श्वापदा वनचारिणः | दुद्रुवुर्यत्र निःशब्दं पृष्ठतो नावलोकयन् || २०|| तत्त्वनीकं महावेगं रामं समुपसर्पत | घृतनानाप्रहरणं गम्भीरं सागरोपमम् || २१|| रामोऽपि चारयंश्चक्षुः सर्वतो रणपण्डितः | ददर्श खरसैन्यं तद्युद्धाभिमुखमुद्यतम् || २२|| वितत्य च धनुर्भीमं तूण्याश्चोद्धृत्य सायकान् | क्रोधमाहारयत्तीव्रं वधार्थं सर्वरक्षसाम् || २३|| दुष्प्रेक्ष्यः सोऽभवत्क्रुद्धो युगान्ताग्निरिव ज्वलन् | तं दृष्ट्वा तेजसाविष्टं प्राव्यथन्वनदेवताः || २४|| तस्य क्रुद्धस्य रूपं तु रामस्य ददृशे तदा | दक्षस्येव क्रतुं हन्तुमुद्यतस्य पिनाकिनः || २५||	25	563
Shri Rama experiences good omens of victory, but in order to safeguard Seetha, he sends her away with Lakshmana to take shelter in a mountain's cave till the war is over. Then, he proceeds in an aggressive form to face the demonic army.

इत्यार्षे श्री रामायणे अरण्यकाण्डे षष्ठ: भाग:

 

Araṇyakāṇḍa Part-5

Araṇyakāṇḍa Part-7