अयोध्याकाण्ड - Ayōdhyākāṇḍa (भाग - ११ ;;; Part – 11)

 

अयोध्याकाण्ड - Ayōdhyākāṇḍa (भाग - ११ ;;; Part – 11)

Sarga number as per Ramayana	Shlokas extracted	No. of shlokas	Cumulative number of shlokas in this Kanda
40                                                                                                                                       41	अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः | उपसङ्गृह्य राजानं चक्रुर्दीनाः प्रदक्षिणम् || १|| तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञः सीतया सह | राघवः शोकसंमूढो जननीमभ्यवादयत् || २|| अन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौसल्यामभ्यवादयत् | अथ मातुः सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः || ३|| तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत् | हितकामा महाबाहुं मूर्ध्न्युपाघ्राय लक्ष्मणम् || ४|| सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तः सुहृज्जने | रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति || ५|| व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ | एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत् || ६|| इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम् | दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु च || ७|| रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम् | अयोध्यामटवीं विद्धि गच्छ तात यथासुखम् || ८|| ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् | विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा || ९|| रथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः | क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसि || १०|| चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया | तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्यासि चोदितः || ११|| तं रथं सूर्यसङ्काशं सीता हृष्टेन चेतसा | आरुरोह वरारोहा कृत्वालङ्कारमात्मनः || १२|| तथैवायुधजातानि भ्रातृभ्यां कवचानि च | रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्मकठिनं च तत् || १३|| सीतातृतीयानारूढान्दृष्ट्वा धृष्टमचोदयत् | सुमन्त्रः संमतानश्वान्वायुवेगसमाञ् जवे || १४|| प्रयाते तु महारण्यं चिररात्राय राघवे | बभूव नगरे मूर्च्छा बलमूर्च्छा जनस्य च || १५|| तत्समाकुलसम्भ्रान्तं मत्तसङ्कुपित द्विपम् | हयशिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम् || १६|| ततः सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता | राममेवाभिदुद्राव घर्मार्तः सलिलं यथा || १७|| पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः | बाष्पपूर्णमुखाः सर्वे तमूचुर्भृशदुःखिताः || १८|| संयच्छ वाजिनां रश्मीन्सूत याहि शनैः शनैः | मुखं द्रक्ष्यामि रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति || १९|| आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम् | यद्देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते || २०|| कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम् | न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा || २१|| अहो लक्ष्मण सिद्धार्थः सततां प्रियवादिनम् | भ्रातरं देवसङ्काशं यस्त्वं परिचरिष्यसि || २२|| महत्येषा हि ते सिद्धिरेष चाभ्युदयो महान् | एष स्वर्गस्य मार्गश् च यदेनमनुगच्छसि | एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम् || २३|| अथ राजा वृतः स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः | निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन्गृहात् || २४|| शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदन्तीनां महास्वनः | यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे || २५|| पिता च राजा काकुत्स्थः श्रीमान्सन्नस्तदा बभौ | परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा || २६|| ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः | नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम् || २७|| हा रामेति जनाः के चिद्राममातेति चापरे | अन्तःपुरं समृद्धं च क्रोशन्तं पर्यदेवयन् || २८|| अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसं | राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि | धर्मपाशेन सङ्क्षिप्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत || २९|| पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ | दृष्ट्वा सञ्चोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम् || ३०|| न हि तत्पुरुषव्याघ्रो दुःखदं दर्शनं पितुः | मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्रार्दित इव द्विपः || ३१|| तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम् | क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च | असकृत्प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीमिव मातरम् || ३२|| तिष्ठेति राजा चुक्रोष याहि याहीति राघवः | सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा || ३३|| नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धोऽपि वक्ष्यसि | चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत् || ३४|| रामस्य स वचः कुर्वन्ननुज्ञाप्य च तं जनम् | व्रजतोऽपि हयाञ्शीघ्रं चोदयामास सारथिः || ३५|| न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम् | मनसाप्यश्रुवेगैश्च न न्यवर्तत मानुषम् || ३६|| यमिच्छेत्पुनरायान्तं नैनं दूरमनुव्रजेत् | इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः || ३७|| तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नं प्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः | निशम्य राजा कृपणः सभार्यो व्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः || ३८|| नाग्निहोत्राण्यहूयन्त नापचन् गृहमेधिनः अकुर्वन्न प्रजाः कार्यं सूर्यश्चान्तरधीयत || ३९|| अकस्मान्नागरस्सर्वो जनो दैन्यमुपागमत्। आहारे वा विहारे वा न कश्चिदकरोन्मनः || ४०|| शोकपर्यायसन्तप्त स्सततं दीर्घमुच्छवसन्। अयोध्यायां जनस्सर्व श्शुशोच जगतीपतिम् || ४१||	41	927
The departure of Rama from Ayodhya for his exile is depicted. When they are charioted through the streets of Ayodhya, the citizenry wails and weeps for Shri Rama's disposition. In his unsurpassable affection towards Shri Rama, King Dasharatha and Kausalya follow the chariot like a commoner, but fail to go further and fall down. Some of the people were not able to restrain their tears that come and followed Shri Rama. The sacred fire in agnihotra sacrifices was not invoked, householders did not cook their food the people did not attend to their daily chores. And the Sun set. All of a sudden, the people of the city became miserable.
42	यावत्तु निर्यतस्तस्य रजोरूपमदृश्यत | नैवेक्ष्वाकुवरस्तावत्सञ्जहारात्मचक्षुषी || १|| यावद्राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्यत्यन्तधार्मिकम् | तावद्व्यवर्धतेवास्य धरण्यां पुत्रदर्शने || २|| न पश्यति रजोऽप्यस्य यदा रामस्य भूमिपः | तदार्तश्च विषण्णश्च पपात धरणीतले || ३|| तस्य दक्षिणमन्वगात्कौसल्या बाहुमङ्गना | वामं चास्यान्वगात्पार्श्वं कैकेयी भरतप्रिया || ४|| तां नयेन च सम्पन्नो धर्मेण निवयेन च | उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः || ५|| कैकेयि मा ममाङ्गानि स्प्राक्षीस्त्वं दुष्टचारिणी | न हि त्वां द्रष्टुमिच्छामि न भार्या न च बान्धवी || ६|| ये च त्वामुपजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम | केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजाम्यहम् || ७|| अगृह्णां यच्च ते पाणिमग्निं पर्यणयं च यत् | अनुजानामि तत्सर्वमस्मिँल्लोके परत्र च || ८|| भरतश्चेत्प्रतीतः स्याद्राज्यं प्राप्येदमव्ययम् | यन्मे स दद्यात्पित्रर्थं मा मा तद्दत्तमागमत् || ९|| अथ रेणुसमुध्वस्तं तमुत्थाप्य नराधिपम् | न्यवर्तत तदा देवी कौसल्या शोककर्शिता || १०|| हत्वेव ब्राह्मणं कामात्स्पृष्ट्वाग्निमिव पाणिना | अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं सञ्चिन्त्य तापसं || ११|| निवृत्यैव निवृत्यैव सीदतो रथवर्त्मसु | राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो यथा || १२|| विललाप च दुःखार्तः प्रियं पुत्रमनुस्मरन् | नगरान्तमनुप्राप्तं बुद्ध्वा पुत्रमथाब्रवीत् || १३|| वाहनानां च मुख्यानां वहतां तं ममात्मजम् | पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते || १४|| स नूनं क्व चिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः | काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते || १५|| उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांशुगुण्ठितः | विनिःश्वसन्प्रस्रवणात्करेणूनामिवर्षभः || १६|| द्रक्ष्यन्ति नूनं पुरुषा दीर्घबाहुं वनेचराः | राममुत्थाय गच्छन्तं लोकनाथमनाथवत् || १७|| सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यमावस | न हि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुमुत्सहे || १८|| इत्येवं विलपन्राजा जनौघेनाभिसंवृतः | अपस्नात इवारिष्टं प्रविवेश पुरोत्तमम् || १९|| शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणदेवताम् | क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम् || २०|| तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन् | विलपन्प्राविशद्राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम् || २१|| महाह्रदमिवाक्षोभ्यं सुपर्णेन हृतोरगम् | रामेण रहितं वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च || २२|| कौसल्याया गृहं शीघ्रं राम मातुर्नयन्तु माम् | इति ब्रुवन्तं राजानमनयन्द्वारदर्शितः || २३|| ततस्तत्र प्रविष्टस्य कौसल्याया निवेशनम् | अधिरुह्यापि शयनं बभूव लुलितं मनः || २४|| तच्च दृष्ट्वा महाराजो भुजमुद्यम्य वीर्यवान् | उच्चैः स्वरेण चुक्रोश हा राघव जहासि माम् || २५|| सुखिता बत तं कालं जीविष्यन्ति नरोत्तमाः | परिष्वजन्तो ये रामं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम् || २६|| न त्वां पश्यामि कौसल्ये साधु मां पाणिना स्पृश | रामं मेऽनुगता दृष्टिरद्यापि न निवर्तते || २७|| तं राममेवानुविचिन्तयन्तं समीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम् | उपोपविश्याधिकमार्तरूपा विनिःश्वसन्ती विललाप कृच्छ्रं || २८||	28	955
When Dasaratha fell down, Kausalya his wife took her place on his right side to lift him up and Kaikeyi took her place on his left side. The king seeing Kaikeyi beside him, said to her as follows: "Oh, wicked Kaikeyi! Do not touch my limbs. I do not wish to see you. You are no longer my wife nor a relative. I am not of those who are dependent on you nor are they anything to me. I discord you, by whom righteousness has been discarded and who are solely interested in avariciousness. All that contract which I entered into by taking your hand and circumambulating the sacred fire, I now renounce in this world and the next. If Bharata feels cheerful for having got this kingdom which is imperishable, let the obsequial rites performed to me after my death do not reach me." Meanwhile Kausalya the queen overwhelmed with grief, lifted up the king who was covered with dust and returned to her house.
43	ततः समीक्ष्य शयने सन्नं शोकेन पार्थिवम् | कौसल्या पुत्रशोकार्ता तमुवाच महीपतिम् || १|| राघवो नरशार्दूल विषमुप्त्वा द्विजिह्ववत् | विचरिष्यति कैकेयी निर्मुक्तेव हि पन्नगी || २|| विवास्य रामं सुभगा लब्धकामा समाहिता | त्रासयिष्यति मां भूयो दुष्टाहिरिव वेश्मनि || ३|| अथ स्म नगरे रामश्चरन्भैक्षं गृहे वसेत् | कामकारो वरं दातुमपि दासं ममात्मजम् || ४|| पातयित्वा तु कैकेय्या रामं स्थानाद्यथेष्टतः | प्रदिष्टो रक्षसां भागः पर्वणीवाहिताग्निना || ५|| गजराजगतिर्वीरो महाबाहुर्धनुर्धरः | वनमाविशते नूनं सभार्यः सहलक्ष्मणः || ६|| वने त्वदृष्टदुःखानां कैकेय्यानुमते त्वया | त्यक्तानां वनवासाय का न्ववस्था भविष्यति || ७|| ते रत्नहीनास्तरुणाः फलकाले विवासिताः | कथं वत्स्यन्ति कृपणाः फलमूलैः कृताशनाः || ८|| अपीदानीं स कालः स्यान्मम शोकक्षयः शिवः | सभार्यं यत्सह भ्रात्रा पश्येयमिह राघवम् || ९|| श्रुत्वैवोपस्थितौ वीरौ कदायोध्या भविष्यति | यशस्विनी हृष्टजना सूच्छ्रितध्वजमालिनी || १०|| कदा प्रेक्ष्य नरव्याघ्रावरण्यात्पुनरागतौ | नन्दिष्यति पुरी हृष्टा समुद्र इव पर्वणि || ११|| कदायोध्यां महाबाहुः पुरीं वीरः प्रवेक्ष्यति | पुरस्कृत्य रथे सीतां वृषभो गोवधूम् इव || १२|| कदा प्राणिसहस्राणि राजमार्गे ममात्मजौ | लाजैरवकरिष्यन्ति प्रविशन्तावरिन्दमौ || १३|| कदा सुमनसः कन्या द्विजातीनां फलानि च | प्रदिशन्त्यः पुरीं हृष्टाः करिष्यन्ति प्रदक्षिणम् || १४|| कदा परिणतो बुद्ध्या वयसा चामरप्रभः | अभ्युपैष्यति धर्मज्ञस्त्रिवर्ष इव मां ललन् || १५|| निःसंशयं मया मन्ये पुरा वीर कदर्यया | पातु कामेषु वत्सेषु मातॄणां शातिताः स्तनाः || १६|| साहं गौरिव सिंहेन विवत्सा वत्सला कृता | कैकेय्या पुरुषव्याघ्र बालवत्सेव गौर्बलात् || १७|| न हि तावद्गुणैर्जुष्टं सर्वशास्त्रविशारदम् | एकपुत्रा विना पुत्रमहं जीवितुमुत्सहे || १८|| न हि मे जीविते किं चित्सामर्थमिह कल्प्यते | अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं महाबाहुं महाबलम् || १९|| अयं हि मां दीपयते समुत्थितस् तनूजशोकप्रभवो हुताशनः | महीमिमां रश्मिभिरुत्तमप्रभो यथा निदाघे भगवान्दिवाकरः || २०||	20	975
Lamenting Kausalya accuses King Dasaratha for forcibly handing over the rights over the Kingdom to Bharata, and  banishing Shri Rama, Lakshmana and Sita to the Forest.
44	विलपन्तीं तथा तां तु कौसल्यां प्रमदोत्तमाम् | इदं धर्मे स्थिता धर्म्यं सुमित्रा वाक्यमब्रवीत् || १|| तवार्ये सद्गुणैर्युक्तः पुत्रः स पुरुषोत्तमः | किं ते विलपितेनैवं कृपणं रुदितेन वा || २|| यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः | साधु कुर्वन्महात्मानं पितरं सत्यवादिनाम् || ३|| शिष्टैराचरिते सम्यक्षश्वत्प्रेत्य फलोदये | रामो धर्मे स्थितः श्रेष्ठो न स शोच्यः कदा चन || ४|| वर्तते चोत्तमां वृत्तिं लक्ष्मणोऽस्मिन्सदानघः | दयावान्सर्वभूतेषु लाभस्तस्य महात्मनः || ५|| अरण्यवासे यद्दुःखं जानती वै सुखोचिता | अनुगच्छति वैदेही धर्मात्मानं तवात्मजम् || ६|| कीर्तिभूतां पताकां यो लोके भ्रामयति प्रभुः | दमसत्यव्रतपरः किं न प्राप्तस्तवात्मजः || ७|| व्यक्तं रामस्य विज्ञाय शौचं माहात्म्यमुत्तमम् | न गात्रमंशुभिः सूर्यः सन्तापयितुमर्हति || ८|| शिवः सर्वेषु कालेषु काननेभ्यो विनिःसृतः | राघवं युक्तशीतोष्णः सेविष्यति सुखोऽनिलः || ९|| शयानमनघं रात्रौ पितेवाभिपरिष्वजन् | रश्मिभिः संस्पृशञ्शीतैश्चन्द्रमा ह्लादयिष्यति || १०|| पृथिव्या सह वैदेह्या श्रिया च पुरुषर्षभः | क्षिप्रं तिसृभिरेताभिः सह रामोऽभिषेक्ष्यते || ११|| अभिवादयमानं तं दृष्ट्वा ससुहृदं सुतम् | मुदाश्रु मोक्ष्यसे क्षिप्रं मेघलेकेव वार्षिकी || १२|| पुत्रस्ते वरदः क्षिप्रमयोध्यां पुनरागतः | कराभ्यां मृदुपीनाभ्यां चरणौ पीडयिष्यति || १३|| निशम्य तल्लक्ष्मणमातृवाक्यं रामस्य मातुर्नरदेवपत्न्याः | सद्यः शरीरे विननाश शोकः शरद्गतो मेघ इवाल्पतोयः || १४||	14	991
Sumitra, the mother of Lakshmana and Shatrigna consoled wailing Kausalya stating that no harm can touch Shri Rama, and that he would come back safely after completing 14 years of exilement.

इत्यार्षे श्री रामायणे अयोध्याकाण्डे एकादश: भाग:

 

Ayōdhyākāṇḍa Part-10

Ayōdhyākāṇḍa Part-12