अयोध्याकाण्ड - Ayōdhyākāṇḍa (भाग - १७ ;;; Part – 17)

 

अयोध्याकाण्ड - Ayōdhyākāṇḍa (भाग - १७ ;;; Part – 17)

Sarga number as per Ramayana	Shlokas extracted	No. of shlokas	Cumulative number of shlokas in this Kanda
67	व्यतीतायां तु शर्वर्यामादित्यस्योदये ततः | समेत्य राजकर्तारः सभामीयुर्द्विजातयः || १|| मार्कण्डेयोऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च काश्यपः | कात्ययनो गौतमश्च जाबालिश्च महायशाः || २|| एते द्विजाः सहामात्यैः पृथग्वाचमुदीरयन् | वसिष्ठमेवाभिमुखाः श्रेष्ठो राजपुरोहितम् || ३|| अतीता शर्वरी दुःखं या नो वर्षशतोपमा | अस्मिन्पञ्चत्वमापन्ने पुत्रशोकेन पार्थिवे || ४|| स्वर्गतश्च महाराजो रामश्चारण्यमाश्रितः | लक्ष्मणश्चापि तेजस्वी रामेणैव गतः सह || ५|| उभौ भरतशत्रुघ्नौ क्केकयेषु परन्तपौ | पुरे राजगृहे रम्ये मातामहनिवेशने || ६|| इक्ष्वाकूणामिहाद्यैव कश्चिद्राजा विधीयताम् | अराजकं हि नो राष्ट्रं न विनाशमवाप्नुयात् || ७|| नाराजले जनपदे विद्युन्माली महास्वनः | अभिवर्षति पर्जन्यो महीं दिव्येन वारिणा || ८|| नाराजके जनपदे बीजमुष्टिः प्रकीर्यते | नाराकके पितुः पुत्रो भार्या वा वर्तते वशे || ९|| अराजके धनं नास्ति नास्ति भार्याप्यराजके | इदमत्याहितं चान्यत्कुतः सत्यमराजके || १०|| नाराजके जनपदे कारयन्ति सभां नराः | उद्यानानि च रम्याणि हृष्टाः पुण्यगृहाणि च || ११|| नाराजके जनपदे यज्ञशीला द्विजातयः | सत्राण्यन्वासते दान्ता ब्राह्मणाः संशितव्रताः || १२|| नाराजके जनपदे प्रभूतनटनर्तकाः | उत्सवाश्च समाजाश्च वर्धन्ते राष्ट्रवर्धनाः || १३|| नारजके जनपदे सिद्धार्था व्यवहारिणः | कथाभिरनुरज्यन्ते कथाशीलाः कथाप्रियैः || १४|| नाराजके जनपदे वाहनैः शीघ्रगामिभिः | नरा निर्यान्त्यरण्यानि नारीभिः सह कामिनः || १५|| नाराकजे जनपदे धनवन्तः सुरक्षिताः | शेरते विवृत द्वाराः कृषिगोरक्षजीविनः || १६|| नाराजके जनपदे वणिजो दूरगामिनः | गच्छन्ति क्षेममध्वानं बहुपुण्यसमाचिताः || १७|| नाराजके जनपदे चरत्येकचरो वशी | भावयन्नात्मनात्मानं यत्रसायङ्गृहो मुनिः || १८|| नाराजके जनपदे योगक्षेमं प्रवर्तते | न चाप्यराजके सेना शत्रून्विषहते युधि || १९|| यथा ह्यनुदका नद्यो यथा वाप्यतृणं वनम् | अगोपाला यथा गावस्तथा राष्ट्रमराजकम् || २०|| नाराजके जनपदे स्वकं भवति कस्य चित् | मत्स्या इव नरा नित्यं भक्षयन्ति परस्परम् || २१|| येहि सम्भिन्नमर्यादा नास्तिकाश्छिन्नसंशयाः | तेऽपि भावाय कल्पन्ते राजदण्डनिपीडिताः || २२|| अहो तम इवेदं स्यान्न प्रज्ञायेत किं चन | राजा चेन्न भवेँल्लोके विभजन्साध्वसाधुनी || २३|| जीवत्यपि महाराजे तवैव वचनं वयम् | नातिक्रमामहे सर्वे वेलां प्राप्येव सागरः || २४|| स नः समीक्ष्य द्विजवर्यवृत्तं नृपं विना राज्यमरण्यभूतम् | कुमारमिक्ष्वाकुसुतं वदान्यं त्वमेव राजानमिहाभिषिञ्चय || २५||	25	1519
The Brahmanas in the Royal Assembly met on the next day, and suggested to Sage Vasishtha to anoint one among the 4 sons of King Dasaratha as the king, so that anarchy should not prevail in the kingdom due to sudden demise of the King Dasaratha.
68	तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वसिष्ठः प्रत्युवाच ह | मित्रामात्यगणान्सर्वान्ब्राह्मणांस्तानिदं वचः || १|| यदसौ मातुलकुले पुरे राजगृहे सुखी | भरतो वसति भ्रात्रा शत्रुघ्नेन समन्वितः || २|| तच्छीघ्रं जवना दूता गच्छन्तु त्वरितैर्हयैः | आनेतुं भ्रातरौ वीरौ किं समीक्षामहे वयम् || ३|| गच्छन्त्विति ततः सर्वे वसिष्ठं वाक्यमब्रुवन् | तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् || ४|| एहि सिद्धार्थ विजय जयन्ताशोकनन्दन | श्रूयतामितिकर्तव्यं सर्वानेव ब्रवीमि वः || ५|| पुरं राजगृहं गत्वा शीघ्रं शीघ्रजवैर्हयैः | त्यक्तशोकैरिदं वाच्यः शासनाद्भरतो मम || ६|| पुरोहितस्त्वां कुशलं प्राह सर्वे च मन्त्रिणः | त्वरमाणश्च निर्याहि कृत्यमात्ययिकं त्वया || ७|| मा चास्मै प्रोषितं रामं मा चास्मै पितरं मृतम् | भवन्तः शंसिषुर्गत्वा राघवाणामिमं क्षयम् || ८|| कौशेयानि च वस्त्राणि भूषणानि वराणि च | क्षिप्रमादाय राज्ञश् च भरतस्य च गच्छत | वसिष्ठेनाभ्यनुज्ञाता दूताः सन्त्वरिता ययुः || ९|| ते हस्तिन पुरे गङ्गां तीर्त्वा प्रत्यङ्मुखा ययुः | पाञ्चालदेशमासाद्य मध्येन कुरुजाङ्गलम् || १०|| ते प्रसन्नोदकां दिव्यां नानाविहगसेविताम् | उपातिजग्मुर्वेगेन शरदण्डां जनाकुलाम् || ११|| निकूलवृक्षमासाद्य दिव्यं सत्योपयाचनम् | अभिगम्याभिवाद्यं तं कुलिङ्गां प्राविशन्पुरीम् || १२|| अभिकालं ततः प्राप्य तेजोऽभिभवनाच्च्युताः | ययुर्मध्येन बाह्लीकान्सुदामानं च पर्वतम् | विष्णोः पदं प्रेक्षमाणा विपाशां चापि शाल्मलीम् || १३|| ते श्रान्तवाहना दूता विकृष्टेन सता पथा | गिरि व्रजं पुर वरं शीघ्रमासेदुरञ्जसा || १४|| भर्तुः प्रियार्थं कुलरक्षणार्थं भर्तुश्च वंशस्य परिग्रहार्थम् | अहेडमानास्त्वरया स्म दूता रात्र्यां तु ते तत्पुरमेव याताः || १५||	15	1534
Hearing their words, Vasistha told his opinion to bring Bharata, who was given kingdom (by Dasaratha) and is staying very happily in his maternal uncle's home, along with Satrughna, quickly to Ayodhya.   That proposal was agreed to by all. Messengers have quickly reached Kekeya kingdom.
69	यामेव रात्रिं ते दूताः प्रविशन्ति स्म तां पुरीम् | भरतेनापि तां रात्रिं स्वप्नो दृष्टोऽयमप्रियः || १|| व्युष्टामेव तु तां रात्रिं दृष्ट्वा तं स्वप्नमप्रियम् | पुत्रो राजाधिराजस्य सुभृशं पर्यतप्यत || २|| तप्यमानं समाज्ञाय वयस्याः प्रियवादिनः | आयासं हि विनेष्यन्तः सभायां चक्रिरे कथाः || ३|| वादयन्ति तथा शान्तिं लासयन्त्यपि चापरे | नाटकान्यपरे प्राहुर्हास्यानि विविधानि च || ४|| स तैर्महात्मा भरतः सखिभिः प्रिय वादिभिः | गोष्ठीहास्यानि कुर्वद्भिर्न प्राहृष्यत राघवः || ५|| तमब्रवीत्प्रियसखो भरतं सखिभिर्वृतम् | सुहृद्भिः पर्युपासीनः किं सखे नानुमोदसे || ६|| एवं ब्रुवाणं सुहृदं भरतः प्रत्युवाच ह | शृणु त्वं यन्निमित्तंमे दैन्यमेतदुपागतम् || ७|| स्वप्ने पितरमद्राक्षं मलिनं मुक्तमूर्धजम् | पतन्तमद्रिशिखरात्कलुषे गोमये ह्रदे || ८|| प्लवमानश्च मे दृष्टः स तस्मिन्गोमयह्रदे | पिबन्नञ्जलिना तैलं हसन्निव मुहुर्मुहुः || ९|| ततस्तिलोदनं भुक्त्वा पुनः पुनरधःशिराः | तैलेनाभ्यक्तसर्वाङ्गस्तैलमेवावगाहत || १०|| स्वप्नेऽपि सागरं शुष्कं चन्द्रं च पतितं भुवि | सहसा चापि संशन्तं ज्वलितं जातवेदसं || ११|| अवदीर्णां च पृथिवीं शुष्कांश्च विविधान्द्रुमान् | अहं पश्यामि विध्वस्तान्सधूमांश्चैव पार्वतान् || १२|| पीठे कार्ष्णायसे चैनं निषण्णं कृष्णवाससं | प्रहसन्ति स्म राजानं प्रमदाः कृष्णपिङ्गलाः || १३|| त्वरमाणश्च धर्मात्मा रक्तमाल्यानुलेपनः | रथेन खरयुक्तेन प्रयातो दक्षिणामुखः || १४|| एवमेतन्मया दृष्टमिमां रात्रिं भयावहाम् | अहं रामोऽथ वा राजा लक्ष्मणो वा मरिष्यति || १५|| नरो यानेन यः स्वप्ने खरयुक्तेन याति हि | अचिरात्तस्य धूमाग्रं चितायां सम्प्रदृश्यते | एतन्निमित्तं दीनोऽहं तन्न वः प्रतिपूजये || १६|| शुष्यतीव च मे कण्ठो न स्वस्थमिव मे मनः | जुगुप्सन्निव चात्मानं न च पश्यामि कारणम् || १७|| इमां हि दुःस्वप्नगतिं निशाम्य ताम् अनेकरूपामवितर्कितां पुरा | भयं महत्तद्धृदयान्न याति मे विचिन्त्य राजानमचिन्त्यदर्शनम् || १८||	18	1552
On that very night those messengers entered the city; Bharata also had experienced an unpleasant dream, in respect of his father.  And, he had a premonition that something bad is going to occur to someone in the family.
70	भरते ब्रुवति स्वप्नं दूतास्ते क्लान्तवाहनाः | प्रविश्यासह्यपरिखं रम्यं राजगृहं पुरम् || १|| समागम्य तु राज्ञा च राजपुत्रेण चार्चिताः | राज्ञः पादौ गृहीत्वा तु तमूचुर्भरतं वचः || २|| पुरोहितस्त्वा कुशलं प्राह सर्वे च मन्त्रिणः | त्वरमाणश्च निर्याहि कृत्यमात्ययिकं त्वया || ३|| अत्र विंशतिकोट्यस्तु नृपतेर्मातुलस्य ते | दशकोट्यस्तु सम्पूर्णास्तथैव च नृपात्मज || ४|| प्रतिगृह्य च तत्सर्वं स्वनुरक्तः सुहृज्जने | दूतानुवाच भरतः कामैः सम्प्रतिपूज्य तान् || ५|| कच्चित्सुकुशली राजा पिता दशरथो मम | कच्चिच्चारागता रामे लक्ष्मणे वा महात्मनि || ६|| आर्या च धर्मनिरता धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी | अरोगा चापि कौसल्या माता रामस्य धीमतः || ७|| कच्चित्सुमित्रा धर्मज्ञा जननी लक्ष्मणस्य या | शत्रुघ्नस्य च वीरस्य सारोगा चापि मध्यमा || ८|| आत्मकामा सदा चण्डी क्रोधना प्राज्ञमानिनी | अरोगा चापि कैकेयी माता मे किमुवाच ह || ९|| एवमुक्तास्तु ते दूता भरतेन महात्मना | ऊचुः सम्प्रश्रितं वाक्यमिदं तं भरतं तदा | कुशलास्ते नरव्याघ्र येषां कुशलमिच्छसि || १०|| भरतश्चापि तान्दूतानेवमुक्तोऽभ्यभाषत | आपृच्छेऽहं महाराजं दूताः सन्त्वरयन्ति माम् || ११|| एवमुक्त्वा तु तान्दूतान्भरतः पार्थिवात्मजः | दूतैः सञ्चोदितो वाक्यं मातामहमुवाच ह || १२|| राजन्पितुर्गमिष्यामि सकाशं दूतचोदितः | पुनरप्यहमेष्यामि यदा मे त्वं स्मरिष्यसि || १३|| भरतेनैवमुक्तस्तु नृपो मातामहस्तदा | तमुवाच शुभं वाक्यं शिरस्याघ्राय राघवम् || १४|| गच्छ तातानुजाने त्वां कैकेयी सुप्रजास्त्वया | मातरं कुशलं ब्रूयाः पितरं च परन्तप || १५|| पुरोहितं च कुशलं ये चान्ये द्विजसत्तमाः | तौ च तात महेष्वासौ भ्रातरु रामलक्ष्मणौ || १६|| तस्मै हस्त्युत्तमांश्चित्रान्कम्बलानजिनानि च | अभिसत्कृत्य कैकेयो भरताय धनं ददौ || १७|| रुक्म निष्कसहस्रे द्वे षोडशाश्वशतानि च | सत्कृत्य कैकेयी पुत्रं केकयो धनमादिशत् || १८|| तथामात्यानभिप्रेतान्विश्वास्यांश्च गुणान्वितान् | ददावश्वपतिः शीघ्रं भरतायानुयायिनः || १९|| ऐरावतानैन्द्रशिरान्नागान्वै प्रियदर्शनान् | खराञ्शीघ्रान्सुसंयुक्तान्मातुलोऽस्मै धनं ददौ || २०|| अन्तःपुरेऽतिसंवृद्धान्व्याघ्रवीर्यबलान्वितान् | दंष्ट्रायुधान्महाकायाञ्शुनश्चोपायनं ददौ || २१|| स मातामहमापृच्छ्य मातुलं च युधाजितम् | रथमारुह्य भरतः शत्रुघ्नसहितो ययौ || २२|| रथान्मण्डलचक्रांश्च योजयित्वा परःशतम् | उष्ट्रगोऽश्वखरैर्भृत्या भरतं यान्तमन्वयुः || २३|| बलेन गुप्तो भरतो महात्मा सहार्यकस्यात्मसमैरमात्यैः | आदाय शत्रुघ्नमपेतशत्रुर् गृहाद्ययौ सिद्ध इवेन्द्रलोकात् || २४||	24	1576
The messengers from Ayodhya approached Bharata and Shatrugna and communicated the message of Sage Vasistha to come back to Ayodhya quickly.  Taking permission of his maternal grand father and uncle, Bharata and Shatrugna travelled quickly towards Ayodhya.
71	स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय वीर्यवान् | ह्रादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम् | शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः || १|| एलधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान् | शिलामाकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्तनम् || २|| सत्यसन्धः शुचिः श्रीमान्प्रेक्षमाणः शिलावहाम् | अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति || ३|| वेगिनीं च कुलिङ्गाख्यां ह्रादिनीं पर्वतावृताम् | यमुनां प्राप्य सन्तीर्णो बलमाश्वासयत्तदा || ४|| शीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तानाश्वास्य वाजिनः | तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायादादाय चोदकम् || ५|| राजपुत्रो महारण्यमनभीक्ष्णोपसेवितम् | भद्रो भद्रेण यानेन मारुतः खमिवात्ययात् || ६|| तोरणं दक्षिणार्धेन जम्बूप्रस्थमुपागमत् | वरूथं च ययौ रम्यं ग्रामं दशरथात्मजः || ७|| तत्र रम्ये वने वासं कृत्वासौ प्राङ्मुखो ययौ | उद्यानमुज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः || ८|| सालांस्तु प्रियकान्प्राप्य शीघ्रानास्थाय वाजिनः | अनुज्ञाप्याथ भरतो वाहिनीं त्वरितो ययौ || ९|| वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानकां नदीम् | अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः || १०|| हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकाम् अत्यवर्तत | ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम् | एकसाले स्थाणुमतीं विनते गोमतीं नदीम् || ११|| कलिङ्ग नगरे चापि प्राप्य सालवनं तदा | भरतः क्षिप्रमागच्छत्सुपरिश्रान्तवाहनः || १२|| वनं च समतीत्याशु शर्वर्यामरुणोदये | अयोध्यां मनुना राज्ञा निर्मितां स ददर्श ह || १३|| तां पुरीं पुरुषव्याघ्रः सप्तरात्रोषिटः पथि | अयोध्यामग्रतो दृष्ट्वा रथे सारथिमब्रवीत् || १४|| एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी | अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका || १५|| यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः | भूयिष्ठमृष्हैराकीर्णा राजर्षिवरपालिता || १६|| अयोध्यायां पुराशब्दः श्रूयते तुमुलो महान् | समन्तान्नरनारीणां तमद्य न शृणोम्यहम् || १७|| उद्यानानि हि सायाह्ने क्रीडित्वोपरतैर्नरैः | समन्ताद्विप्रधावद्भिः प्रकाशन्ते ममान्यदा || १८|| तान्यद्यानुरुदन्तीव परित्यक्तानि कामिभिः | अरण्यभूतेव पुरी सारथे प्रतिभाति मे || १९|| न ह्यत्र यानैर्दृश्यन्ते न गजैर्न च वाजिभिः | निर्यान्तो वाभियान्तो वा नरमुख्या यथापुरम् || २०|| अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च | निमित्तान्यमनोज्ञानि तेन सीदति ते मनः || २१|| द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशच्छ्रान्तवाहनः | द्वाःस्थैरुत्थाय विजयं पृष्टस्तैः सहितो ययौ || २२|| स त्वनेकाग्रहृदयो द्वाःस्थं प्रत्यर्च्य तं जनम् | सूतमश्वपतेः क्लान्तमब्रवीत्तत्र राघवः || २३|| श्रुता नो यादृशाः पूर्वं नृपतीनां विनाशने | आकारास्तानहं सर्वानिह पश्यामि सारथे || २४|| मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम् | सस्त्री पुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे || २५|| इत्येवमुक्त्वा भरतः सूतं तं दीनमानसः | तान्यनिष्टान्ययोध्यायां प्रेक्ष्य राजगृहं ययौ || २६|| तां शून्यशृङ्गाटकवेश्मरथ्यां रजोऽरुणद्वारकपाटयन्त्राम् | दृष्ट्वा पुरीमिन्द्रपुरी प्रकाशां दुःखेन सम्पूर्णतरो बभूव || २७|| बहूनि पश्यन्मनसोऽप्रियाणि यान्यन्न्यदा नास्य पुरे बभूवुः | अवाक्षिरा दीनमना नहृष्टः पितुर्महात्मा प्रविवेश वेश्म || २८||	28	1604
After performing a tedious journey, Bharata and Shatrugna finally reached Ayodhya.  Bharata could find the city to be in a dejected mood, but could not comprehend as to what had happened.  Finally, he reached his father’s palace and entered into it.

इत्यार्षे श्री रामायणे अयोध्याकाण्डे सप्तदश: भाग:

 

Ayōdhyākāṇḍa Part-16

Ayōdhyākāṇḍa Part-18