अयोध्याकाण्ड - Ayōdhyākāṇḍa (भाग - १९
;;; Part – 19)
|
Sarga
number as per Ramayana |
Shlokas
extracted |
No. of shlokas |
Cumulative number of shlokas in this
Kanda |
|
75 |
तथैव
क्रोशतस्तस्य भरतस्य महात्मनः | आगतः
क्रूरकार्यायाः कैकेय्या भरतः सुतः | एवमुक्त्वा सुमित्रां सा विवर्णा मलिनाम्बरा | स
तु रामानुजश्चापि शत्रुघ्नसहितस्तदा | ततः
शत्रुघ्न भरतौ कौसल्यां प्रेक्ष्य दुःखितौ | भरतं
प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता | प्रस्थाप्य चीरवसनं पुत्रं मे वनवासिनम् | क्षिप्रं मामपि कैकेयी प्रस्थापयितुमर्हति | अथ
वा स्वयमेवाहं सुमित्रानुचरा सुखम् | कामं
वा स्वयमेवाद्य तत्र मां नेतुमर्हसि | इदं
हि तव विस्तीर्णं धनधान्यसमाचितम् | एवं
विलपमानां तां भरतः प्राञ्जलिस्तदा | आर्ये
कस्मादजानन्तं गर्हसे मामकिल्बिषम् | कृता
शास्त्रानुगा बुद्धिर्मा भूत्तस्य कदा चन | प्रैष्यं पापीयसां यातु सूर्यं च प्रति मेहतु | कारयित्वा महत्कर्म भर्ता भृत्यमनर्थकम् | परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुत्रवत् | बलिषड्भागमुद्धृत्य नृपस्यारक्षतः प्रजाः | संश्रुत्य च तपस्विभ्यः सत्रे वै यज्ञदक्षिणाम् | हस्त्यश्वरथसम्बाधे युद्धे शस्त्रसमाकुले | उपदिष्टं सुसूक्ष्मार्थं शास्त्रं यत्नेन धीमता | पायसं
कृसरं छागं वृथा सोऽश्नातु निर्घृणः | पुत्रैर्दारैश्च भृत्यैश्च स्वगृहे परिवारितः | राजस्त्रीबालवृद्धानां वधे यत्पापमुच्यते | उभे
सन्ध्ये शयानस्य यत्पापं परिकल्प्यते | यदग्निदायके पापं यत्पापं गुरुतल्पगे | देवतानां पितॄणां च माता पित्रोस्तथैव च | सतां
लोकात्सतां कीर्त्याः सज्जुष्टात्कर्मणस्तथा | विहीनां पतिपुत्राभ्यां कौसल्यां पार्थिवात्मजः | तथा
तु शपथैः कष्टैः शपमानमचेतनम् | मम
दुःखमिदं पुत्र भूयः समुपजायते | दिष्ट्या न चलितो धर्मादात्मा ते सहलक्ष्मणः | एवं
विलपमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः | लालप्यमानस्य विचेतनस्य |
34 |
1723 |
|
Bharata reproached her
mother in the midst of the ministers that he never desired for the kingdom
nor consulted about this matter with even his mother and that he was not
aware of the proposed coronation, as he was living in a distant land. On hearing and recognising the voice of Bharata, crying out in that manner, Kausalya proceeded to his place. Bharata, the younger brother of Rama on his part, along with Shatrughna started out to Kausalya's place. When Kausalya uttered harsh words blaming his mother and himself, Bharata convinced that he was not aware of the plans of Kaikeyi. |
|||
|
76 |
तमेवं
शोकसन्तप्तं भरतं केकयीसुतम् | अलं
शोकेन भद्रं ते राजपुत्र महायशः | वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा भरतो धारणां गतः | उद्धृतं तैलसङ्क्लेदात्स तु भूमौ निवेशितम् | निवेश्य शयने चाग्र्ये नानारत्नपरिष्कृते | किं
ते व्यवसितं राजन्प्रोषिते मय्यनागते | क्व
यास्यसि महाराज हित्वेमं दुःखितं जनम् | योगक्षेमं तु ते राजन्कोऽस्मिन्कल्पयिता पुरे | विधवा
पृथिवी राजंस्त्वया हीना न राजते | एवं
विलपमानं तं भरतं दीनमानसं | प्रेतकार्याणि यान्यस्य कर्तव्यानि विशाम्पतेः | तथेति
भरतो वाक्यं वसिष्ठस्याभिपूज्य तत् | ये
त्वग्रतो नरेन्द्रस्य अग्न्यगाराद्बहिष्कृताः | शिबिलायामथारोप्य राजानं गतचेतनम् | हिरण्यं च सुवर्णं च वासांसि विविधानि च | चन्दनागुरुनिर्यासान्सरलं पद्मकं तथा | गन्धानुच्चावचांश्चान्यांस्तत्र दत्त्वाथ भूमिपम् | तथा
हुताशनं हुत्वा जेपुस्तस्य तदर्त्विजः | शिबिकाभिश्च यानैश्च यथार्हं तस्य योषितः | प्रसव्यं चापि तं चक्रुरृत्विजोऽग्निचितं नृपम् | क्रौञ्चीनामिव नारीणां निनादस्तत्र शुश्रुवे | ततो
रुदन्त्यो विवशा विलप्य च पुनः पुनः | कृतोदकं ते भरतेन सार्धं |
23 |
1746 |
|
The sage Vasishta advised
Bharata to perform the last rites to his father’s body. Hence, Bharata performed the funeral rites
of King Dasarath. All concerned
gathered and gave water oblations to the departed King Dasaratha. |
|||
|
77 |
ततो
दशाहेऽतिगते कृतशौचो नृपात्मजः | ब्राह्मणेभ्यो ददौ रत्नं धनमन्नं च पुष्कलम् | दासीदासं च यानं च वेश्मानि सुमहान्ति च | ततः
प्रभातसमये दिवसेऽथ त्रयोदशे | शब्दापिहितकण्ठश्च शोधनार्थमुपागतः | तात
यस्मिन्निषृष्टोऽहं त्वया भ्रातरि राघवे | यथागतिरनाथायाः पुत्रः प्रव्राजितो वनम् | दृष्ट्वा भस्मारुणं तच्च दग्धास्थिस्थानमण्डलम् | स
तु दृष्ट्वा रुदन्दीनः पपात धरणीतले | अभिपेतुस्ततः सर्वे तस्यामात्याः शुचिव्रतम् | शत्रुघ्नश्चापि भरतं दृष्ट्वा शोकपरिप्लुतम् | उन्मत्त इव निश्चेता विललाप सुदुःखितः | मन्थरा प्रभवस्तीव्रः कैकेयीग्राहसङ्कुलः | सुकुमारं च बालं च सततं लालितं त्वया | ननु
भोज्येषु पानेषु वस्त्रेष्वाभरणेषु च | अवदारण काले तु पृथिवी नावदीर्यते | पितरि
स्वर्गमापन्ने रामे चारण्यमाश्रिते | हीनो
भ्रात्रा च पित्रा च शून्यामिक्ष्वाकुपालिताम् | तयोर्विलपितं श्रुत्वा व्यसनं चान्ववेक्ष्य तत् | ततो
विषण्णौ श्रान्तौ च शत्रुघ्न भरतावुभौ | ततः
प्रकृतिमान्वैद्यः पितुरेषां पुरोहितः | त्रीणि द्वन्द्वानि भूतेषु प्रवृत्तान्यविशेषतः | सुमन्त्रश्चापि शत्रुघ्नमुत्थाप्याभिप्रसाद्य च | उत्थितौ तौ नरव्याघ्रौ प्रकाशेते यशस्विनौ | अश्रूणि परिमृद्नन्तौ रक्ताक्षौ दीनभाषिणौ | |
25 |
1771 |
|
After completion of
funeral rites, as laid down in the scriptures, Bharata and Shatrugna started
weeping in the burial grounds. And,
Sage Vasistha consoled them. |
|||
|
78 |
अत्र
यात्रां समीहन्तं शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः | गतिर्यः सर्वभूतानां दुःखे किं पुनरात्मनः | बलवान्वीर्य सम्पन्नो लक्ष्मणो नाम योऽप्यसौ | पूर्वमेव तु निग्राह्यः समवेक्ष्य नयानयौ | इति
सम्भाषमाणे तु शत्रुघ्ने लक्ष्मणानुजे | लिप्ता चन्दनसारेण राजवस्त्राणि बिभ्रती | तां
समीक्ष्य तदा द्वाःस्थो भृशं पापस्य कारिणीम् | यस्याः कृते वने रामो न्यस्तदेहश्च वः पिता | शत्रुघ्नश्च तदाज्ञाय वचनं भृशदुःखितः | तीव्रमुत्पादितं दुःखं भ्रातॄणां मे तथा पितुः | एवमुक्ता च तेनाशु सखी जनसमावृता | ततः
सुभृश सन्तप्तस्तस्याः सर्वः सखीजनः | अमन्त्रयत कृत्स्नश्च तस्याः सर्वसखीजनः | सानुक्रोशां वदान्यां च धर्मज्ञां च यशस्विनीम् | स
च रोषेण ताम्राक्षः शत्रुघ्नः शत्रुतापनः | तस्या
ह्याकृष्यमाणाया मन्थरायास्ततस्ततः | तेन
भाण्डेन सङ्कीर्णं श्रीमद्राजनिवेशनम् | स
बली बलवत्क्रोधाद्गृहीत्वा पुरुषर्षभः | तैर्वाक्यैः परुषैर्दुःखैः कैकेयी भृशदुःखिता | तां
प्रेक्ष्य भरतः क्रुद्धं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् | हन्यामहमिमां पापां कैकेयीं दुष्टचारिणीम् | इमामपि हतां कुब्जां यदि जानाति राघवः | भरतस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः | सा
पादमूले कैकेय्या मन्थरा निपपात ह | शत्रुघ्नविक्षेपविमूढसंज्ञां |
25 |
1796 |
|
Thereafter, Shatrughna
the younger brother of Lakshmana, caught hold of Manthara and dragged on the
floor and brought to the place where Bharata stood. Kaikeyi tried to stop Shatrugna from
harming Manthara, but invain. Finally,
told him to pardon Manthara and hence, she was let off. |
|||
इत्यार्षे श्री
रामायणे अयोध्याकाण्डे एकोनविंश: भाग:
No comments:
Post a Comment