अयोध्याकाण्ड - Ayōdhyākāṇḍa (भाग - २० ;;; Part – 20)

 

अयोध्याकाण्ड - Ayōdhyākāṇḍa (भाग - २० ;;; Part – 20)

Sarga number as per Ramayana	Shlokas extracted	No. of shlokas	Cumulative number of shlokas in this Kanda
81	ततो नान्दीमुखीं रात्रिं भरतं सूतमागधाः | तुष्टुवुर्वाग्विशेषज्ञाः स्तवैर्मङ्गलसंहितैः || १|| सुवर्णकोणाभिहतः प्राणदद्यामदुन्दुभिः | दध्मुः शङ्खांश्च शतशो वाद्यांश्चोच्चावचस्वरान् || २|| स तूर्य घोषः सुमहान्दिवमापूरयन्निव | भरतं शोकसन्तप्तं भूयः शोकैररन्ध्रयत् || ३|| ततो प्रबुद्धो भरतस्तं घोषं संनिवर्त्य च | नाहं राजेति चाप्युक्त्वा शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् || ४|| पश्य शत्रुघ्न कैकेय्या लोकस्यापकृतं महत् | विसृज्य मयि दुःखानि राजा दशरथो गतः || ५|| तस्यैषा धर्मराजस्य धर्ममूला महात्मनः | परिभ्रमति राजश्रीर्नौरिवाकर्णिका जले || ६|| इत्येवं भरतं प्रेक्ष्य विलपन्तं विचेतनम् | कृपणं रुरुदुः सर्वाः सस्वरं योषितस्तदा || ७|| तथा तस्मिन्विलपति वसिष्ठो राजधर्मवित् | सभामिक्ष्वाकुनाथस्य प्रविवेश महायशाः || ८|| शात कुम्भमयीं रम्यां मणिरत्नसमाकुलाम् | सुधर्मामिव धर्मात्मा सगणः प्रत्यपद्यत || ९|| स काञ्चनमयं पीठं परार्ध्यास्तरणावृतम् | अध्यास्त सर्ववेदज्ञो दूताननुशशास च || १०|| ब्राह्मणान्क्षत्रियान्योधानमात्यान्गणबल्लभान् | क्षिप्रमानयताव्यग्राः कृत्यमात्ययिकं हि नः || ११|| ततो हलहलाशब्दो महान्समुदपद्यत | रथैरश्वैर्गजैश्चापि जनानामुपगच्छताम् || १२|| ततो भरतमायान्तं शतक्रतुमिवामराः | प्रत्यनन्दन्प्रकृतयो यथा दशरथं तथा || १३|| ह्रद इव तिमिनागसंवृतः स्तिमितजलो मणिशङ्खशर्करः | दशरथसुतशोभिता सभा सदशरथेव बभौ यथा पुरा || १४||	14	1810
Sage Vasistha ordered the messengers to bring Bharata, Shatrugna, brahmanas, all important Ministers, businessmen, and other important persons in the city to the Royal Assembly.
82	तामार्यगणसम्पूर्णां भरतः प्रग्रहां सभाम् | ददर्श बुद्धिसम्पन्नः पूर्णचन्द्रां निशाम् इव || १|| आसनानि यथान्यायमार्याणां विशतां तदा | अदृश्यत घनापाये पूर्णचन्द्रेव शर्वरी || २|| राज्ञस्तु प्रकृतीः सर्वाः समग्राः प्रेक्ष्य धर्मवित् | इदं पुरोहितो वाक्यं भरतं मृदु चाब्रवीत् || ३|| तात राजा दशरथः स्वर्गतो धर्ममाचरन् | धन धान्यवतीं स्फीतां प्रदाय पृथिवीं तव || ४|| रामस्तथा सत्यधृतिः सतां धर्ममनुस्मरन् | नाजहात्पितुरादेशं शशी ज्योत्स्नामिवोदितः || ५|| पित्रा भ्रात्रा च ते दत्तं राज्यं निहतकण्टकम् | तद्भुङ्क्ष्व मुदितामात्यः क्षिप्रमेवाभिषेचय || ६|| उदीच्याश्च प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च केवलाः | कोट्यापरान्ताः सामुद्रा रत्नान्यभिहरन्तु ते || ७|| तच्छ्रुत्वा भरतो वाक्यं शोकेनाभिपरिप्लुतः | जगाम मनसा रामं धर्मज्ञो धर्मकाङ्क्षया || ८|| स बाष्पकलया वाचा कलहंसस्वरो युवा | विललाप सभामध्ये जगर्हे च पुरोहितम् || ९|| चरितब्रह्मचर्यस्य विद्या स्नातस्य धीमतः | धर्मे प्रयतमानस्य को राज्यं मद्विधो हरेत् || १०|| कथं दशरथाज्जातो भवेद्राज्यापहारकः | राज्यं चाहं च रामस्य धर्मं वक्तुमिहार्हसि || ११|| ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च धर्मात्मा दिलीपनहुषोपमः | लब्धुमर्हति काकुत्स्थो राज्यं दशरथो यथा || १२|| अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यं कुर्यां पापमहं यदि | इक्ष्वाकूणामहं लोके भवेयं कुलपांसनः || १३|| यद्धि मात्रा कृतं पापं नाहं तदभिरोचये | इहस्थो वनदुर्गस्थं नमस्यामि कृताञ्जलिः || १४|| राममेवानुगच्छामि स राजा द्विपदां वरः | त्रयाणामपि लोकानां राघवो राज्यमर्हति || १५|| तद्वाक्यं धर्मसंयुक्तं श्रुत्वा सर्वे सभासदः | हर्षान्मुमुचुरश्रूणि रामे निहितचेतसः || १६|| यदि त्वार्यं न शक्ष्यामि विनिवर्तयितुं वनात् | वने तत्रैव वत्स्यामि यथार्यो लक्ष्मणस्तथा || १७|| सर्वोपायं तु वर्तिष्ये विनिवर्तयितुं बलात् | समक्षमार्य मिश्राणां साधूनां गुणवर्तिनाम् || १८|| एवमुक्त्वा तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः | समीपस्थमुवाचेदं सुमन्त्रं मन्त्रकोविदम् || १९|| तूर्णमुत्थाय गच्छ त्वं सुमन्त्र मम शासनात् | यात्रामाज्ञापय क्षिप्रं बलं चैव समानय || २०|| एवमुक्तः सुमन्त्रस्तु भरतेन महात्मना | प्रहृष्टः सोऽदिशत्सर्वं यथा सन्दिष्टमिष्टवत् || २१|| ताः प्रहृष्टाः प्रकृतयो बलाध्यक्षा बलस्य च | श्रुत्वा यात्रां समाज्ञप्तां राघवस्य निवर्तने || २२|| ततो योधाङ्गनाः सर्वा भर्तॄन्सर्वान्गृहेगृहे | यात्रा गमनमाज्ञाय त्वरयन्ति स्म हर्षिताः || २३|| ते हयैर्गोरथैः शीघ्रैः स्यन्दनैश्च मनोजवैः | सह योधैर्बलाध्यक्षा बलं सर्वमचोदयन् || २४|| सज्जं तु तद्बलं दृष्ट्वा भरतो गुरुसंनिधौ | रथं मे त्वरयस्वेति सुमन्त्रं पार्श्वतोऽब्रवीत् || २५|| भरतस्य तु तस्याज्ञां प्रतिगृह्य प्रहर्षितः | रथं गृहीत्वा प्रययौ युक्तं परमवाजिभिः || २६|| स राघवः सत्यधृतिः प्रतापवान् ब्रुवन्सुयुक्तं दृढसत्यविक्रमः | गुरुं महारण्यगतं यशस्विनं प्रसादयिष्यन्भरतोऽब्रवीत्तदा || २७|| तूण समुत्थाय सुमन्त्र गच्छ बलस्य योगाय बलप्रधानान् | आनेतुमिच्छामि हि तं वनस्थं प्रसाद्य रामं जगतो हिताय || २८|| स सूतपुत्रो भरतेन सम्यग् आज्ञापितः सम्परिपूर्णकामः | शशास सर्वान्प्रकृतिप्रधानान् बलस्य मुख्यांश्च सुहृज्जनं च || २९|| ततः समुत्थाय कुले कुले ते राजन्यवैश्या वृषलाश्च विप्राः | अयूयुजन्नुष्ट्ररथान्खरांश् च नागान्हयांश्चैव कुलप्रसूतान् || ३०||	30	1840
When Sage Vasistha asked Bharata to get anointed as the King of Kosala Kingdom, as per the boon granted by his father to his mother, Bharata rejected that proposal and said that he would go to the Forest, request Shri Rama to come back, as he is the eligible person to become the King of Kosala Kingdom. As per directions of Bharata, important persons viz., Sage Vasistha, brahmanas, army, Kausalya, Sumitra and Kaikeyi, got ready for a journey to the forest.
83	ततः समुत्थितः काल्यमास्थाय स्यन्दनोत्तमम् | प्रययौ भरतः शीघ्रं रामदर्शनकाङ्क्षया || १|| अग्रतः प्रययुस्तस्य सर्वे मन्त्रिपुरोधसः | अधिरुह्य हयैर्युक्तान्रथान्सूर्यरथोपमान् || २|| नवनागसहस्राणि कल्पितानि यथाविधि | अन्वयुर्भरतं यान्तमिक्ष्वाकु कुलनन्दनम् || ३|| षष्ठी रथसहस्राणि धन्विनो विविधायुधाः | अन्वयुर्भरतं यान्तं राजपुत्रं यशस्विनम् || ४|| शतं सहस्राण्यश्वानां समारूढानि राघवम् | अन्वयुर्भरतं यान्तं राजपुत्रं यशस्विनम् || ५|| कैकेयी च सुमित्रा च कौसल्या च यशस्विनी | रामानयनसंहृष्टा ययुर्यानेन भास्वता || ६|| प्रयाताश्चार्यसङ्घाता रामं द्रष्टुं सलक्ष्मणम् | तस्यैव च कथाश्चित्राः कुर्वाणा हृष्टमानसाः || ७|| मेघश्यामं महाबाहुं स्थिरसत्त्वं दृढव्रतम् | कदा द्रक्ष्यामहे रामं जगतः शोकनाशनम् || ८|| दृष्ट एव हि नः शोकमपनेष्यति राघवः | तमः सर्वस्य लोकस्य समुद्यन्निव भास्करः || ९|| इत्येवं कथयन्तस्ते सम्प्रहृष्टाः कथाः शुभाः | परिष्वजानाश्चान्योन्यं ययुर्नागरिकास्तदा || १०|| ये च तत्रापरे सर्वे संमता ये च नैगमाः | रामं प्रति ययुर्हृष्टाः सर्वाः प्रकृतयस्तदा || ११|| मणि काराश्च ये के चित्कुम्भकाराश्च शोभनाः | सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः || १२|| मायूरकाः क्राकचिका रोचका वेधकास्तथा | दन्तकाराः सुधाकारास्तथा गन्धोपजीविनः || १३|| सुवर्णकाराः प्रख्यातास्तथा कम्बलधावकाः | स्नापकाच्छादका वैद्या धूपकाः शौण्डिकास्तथा || १४|| रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः | शैलूषाश्च सह स्त्रीभिर्यान्ति कैवर्तकास्तथा || १५|| समाहिता वेदविदो ब्राह्मणा वृत्तसंमताः | गोरथैर्भरतं यान्तमनुजग्मुः सहस्रशः || १६|| सुवेषाः शुद्धवसनास्ताम्रमृष्टानुलेपनाः | सर्वे ते विविधैर्यानैः शनैर्भरतमन्वयुः || १७|| प्रहृष्टमुदिता सेना सान्वयात्कैकयीसुतम् | व्यवतिष्ठत सा सेना भरतस्यानुयायिनी || १८|| निरीक्ष्यानुगतां सेनां तां च गङ्गां शिवोदकाम् | भरतः सचिवान्सर्वानब्रवीद्वाक्यकोविदः || १९|| निवेशयत मे सैन्यमभिप्रायेण सर्वशः | विश्रान्तः प्रतरिष्यामः श्व इदानीं महानदीम् || २०|| दातुं च तावदिच्छामि स्वर्गतस्य महीपतेः | और्ध्वदेह निमित्तार्थमवतीर्योदकं नदीम् || २१|| तस्यैवं ब्रुवतोऽमात्यास्तथेत्युक्त्वा समाहिताः | न्यवेशयंस्तांश्छन्देन स्वेन स्वेन पृथक्पृथक् || २२|| निवेश्य गङ्गामनु तां महानदीं चमूं विधानैः परिबर्ह शोभिनीम् | उवास रामस्य तदा महात्मनो विचिन्तयानो भरतो निवर्तनम् || २३||	23	1863
Next day morning, Bharata all the ministers and priests, Kaikeyi, Sumitra and the illustrious Kausalya ascended chariots yoked with horses and stopped for the night on the banks of river Ganga, where Shri Rama’s friend Guha was residing.
84	ततो निविष्टां ध्वजिनीं गङ्गामन्वाश्रितां नदीम् | निषादराजो दृष्ट्वैव ज्ञातीन्सन्त्वरितोऽब्रवीत् || १|| महतीयमतः सेना सागराभा प्रदृश्यते | नास्यान्तमवगच्छामि मनसापि विचिन्तयन् || २|| स एष हि महाकायः कोविदारध्वजो रथे | बन्धयिष्यति वा दाशानथ वास्मान्वधिष्यति || ३|| अथ दाशरथिं रामं पित्रा राज्याद्विवासितम् | भरतः कैकेयीपुत्रो हन्तुं समधिगच्छति || ४|| भर्ता चैव सखा चैव रामो दाशरथिर्मम | तस्यार्थकामाः संनद्धा गङ्गानूपेऽत्र तिष्ठत || ५|| तिष्ठन्तु सर्वदाशाश्च गङ्गामन्वाश्रिता नदीम् | बलयुक्ता नदीरक्षा मांसमूलफलाशनाः || ६|| नावां शतानां पञ्चानां कैवर्तानां शतं शतम् | संनद्धानां तथा यूनां तिष्ठन्त्वत्यभ्यचोदयत् || ७|| यदा तुष्टस्तु भरतो रामस्येह भविष्यति | सेयं स्वस्तिमयी सेना गङ्गामद्य तरिष्यति || ८|| इत्युक्त्वोपायनं गृह्य मत्स्यमांसमधूनि च | अभिचक्राम भरतं निषादाधिपतिर्गुहः || ९|| तमायान्तं तु सम्प्रेक्ष्य सूतपुत्रः प्रतापवान् | भरतायाचचक्षेऽथ विनयज्ञो विनीतवत् || १०|| एष ज्ञातिसहस्रेण स्थपतिः परिवारितः | कुशलो दण्डकारण्ये वृद्धो भ्रातुश्च ते सखा || ११|| तस्मात्पश्यतु काकुत्स्थ त्वां निषादाधिपो गुहः | असंशयं विजानीते यत्र तौ रामलक्ष्मणौ || १२|| एतत्तु वचनं श्रुत्वा सुमन्त्राद्भरतः शुभम् | उवाच वचनं शीघ्रं गुहः पश्यतु माम् इति || १३|| लब्ध्वाभ्यनुज्ञां संहृष्टो ज्ञातिभिः परिवारितः | आगम्य भरतं प्रह्वो गुहो वचनमब्रवीइत् || १४|| निष्कुटश्चैव देशोऽयं वञ्चिताश्चापि ते वयम् | निवेदयामस्ते सर्वे स्वके दाशकुले वस || १५|| अस्ति मूलं फलं चैव निषादैः समुपाहृतम् | आर्द्रं च मांसं शुष्कं च वन्यं चोच्चावचं महत् || १६|| आशंसे स्वाशिता सेना वत्स्यतीमां विभावरीम् | अर्चितो विविधैः कामैः श्वः ससैन्यो गमिष्यसि || १७||	17	1880
Guha welcomed them all and offered hospitality to Bharata and others for the night.

इत्यार्षे श्री रामायणे अयोध्याकाण्डे विंशतिः भाग:

 

Ayōdhyākāṇḍa Part-19

Ayōdhyākāṇḍa Part-21