अयोध्याकाण्ड - Ayōdhyākāṇḍa (भाग - २४ ;;; Part – 24)

 

अयोध्याकाण्ड - Ayōdhyākāṇḍa (भाग - २४ ;;; Part – 24)

Sarga number as per Ramayana	Shlokas extracted	No. of shlokas	Cumulative number of shlokas in this Kanda
103	वसिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान्दशरथस्य च | अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः || १|| राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति | ददृशुस्तत्र तत्तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम् || २|| कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता | सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्चान्या राजयोषितः || ३|| इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्ट कर्मणाम् | वने प्राक्केवलं तीर्थं ये ते निर्विषयी कृताः || ४|| इतः सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रितः | स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात् || ५|| दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले | पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना || ६|| तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा | उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रियः || ७|| इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः | राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि || ८|| तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः | नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम् || ९|| चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्र सदृशो भुवि | कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुङ्क्ते वसुधाधिपः || १०|| अतो दुःखतरं लोके न किं चित्प्रतिभाति मा | यत्र रामः पितुर्दद्यादिङ्गुदीक्षोदमृद्धिमान् || ११|| रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं समीक्ष्य मे | कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा || १२|| एवमार्तां सपत्न्यस्ता जग्मुराश्वास्य तां तदा | ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गाच्च्युतमिवामरम् || १३|| सर्वभोगैः परित्यक्तं राम सम्प्रेक्ष्य मातरः | आर्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं शोककर्शिताः || १४|| तासां रामः समुत्थाय जग्राह चरणाञ्शुभान् | मातॄणां मनुजव्याघ्रः सर्वासां सत्यसङ्गरः || १५|| ताः पाणिभिः सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलैः शुभैः | प्रममार्जू रजः पृष्ठाद्रामस्यायतलोचनाः || १६|| सौमित्रिरपि ताः सर्वा मातॄह्सम्प्रेक्ष्य दुःखितः | अभ्यवादयतासक्तं शनै रामादनन्तरम् || १७|| यथा रामे तथा तस्मिन्सर्वा ववृतिरे स्त्रियः | वृत्तिं दशरथाज्जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे || १८|| सीतापि चरणांस्तासामुपसङ्गृह्य दुःखिता | श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः स्थिता || १९|| तां परिष्वज्य दुःखार्तां माता दुहितरं यथा | वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत् || २०|| विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च | रामपत्नी कथं दुःखं सम्प्राप्ता निर्जने वने || २१|| पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम् | काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः || २२|| मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाश्रयम् | भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः || २३|| ब्रुवन्त्यामेवमार्तायां जनन्यां भरताग्रजः | पादावासाद्य जग्राह वसिष्ठस्य स राघवः || २४|| पुरोहितस्याग्निसमस्य तस्य वै बृहस्पतेरिन्द्र इवामराधिपः | प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसः सहैव तेनोपविवेश राघवः || २५|| ततो जघन्यं सहितैः स मन्त्रिभिः पुरप्रधानैश्च सहैव सैनिकैः | जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवान् उपोपविष्टो भरतस्तदाग्रजम् || २६|| उपोपविष्टस्तु तदा स वीर्यवांस् तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम् | श्रिया ज्वलन्तं भरतः कृताञ्जलिर् यथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम् || २७|| किमेष वाक्यं भरतोऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति | इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो बभूव कौतूहलमुत्तमं तदा || २८|| स राघवः सत्यधृतिश्च लक्ष्मणो महानुभावो भरतश्च धार्मिकः | वृताः सुहृद्भिश् च विरेजुरध्वरे यथा सदस्यैः सहितास्त्रयोऽग्नयः || २९||	29	2176
Preceded by Dasaratha's wives and others, Sage Vasishta advances to the hermitage of Shri Rama. Kausalya, on the way, shows to her co-wives the balls of Ingudi fruit-pulp offered to the spirits of Dasaratha by Shri Rama along the bank of Mandakini River. Reaching the hermitage, both Shri Rama and Lakshmana hold the feet of the Queens in salutation. Kausalya feels sad at the fate of Seetha in the forest, when the latter touches her feet. Shri Rama holds the feet of his preceptor and takes his seat. Accompanied by his ministers, Bharata also sits nearby.
104	तं तु रामः समाश्वास्य भ्रातरं गुरुवत्सलम् | लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा प्रष्टुं समुपचक्रमे || १|| किमेतदिच्छेयमहं श्रोतुं प्रव्याहृतं त्वया | यस्मात्त्वमागतो देशमिमं चीरजटाजिनी || २|| यन्निमित्तमिमं देशं कृष्णाजिनजटाधरः | हित्वा राज्यं प्रविष्टस्त्वं तत्सर्वं वक्तुमर्हसि || ३|| इत्युक्तः केकयीपुत्रः काकुत्स्थेन महात्मना | प्रगृह्य बलवद्भूयः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् || ४|| आर्यं तातः परित्यज्य कृत्वा कर्म सुदुष्करम् | गतः स्वर्गं महाबाहुः पुत्रशोकाभिपीडितः || ५|| स्त्रिया नियुक्तः कैकेय्या मम मात्रा परन्तप | चकार सुमहत्पापमिदमात्मयशोहरम् || ६|| सा राज्यफलमप्राप्य विधवा शोककर्शिता | पतिष्यति महाघोरे निरये जननी मम || ७|| तस्य मे दासभूतस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि | अभिषिञ्चस्व चाद्यैव राज्येन मघवानिव || ८|| इमाः प्रकृतयः सर्वा विधवा मातुरश्च याः | त्वत्सकाशमनुप्राप्ताः प्रसादं कर्तुमर्हसि || ९|| तदानुपूर्व्या युक्तं च युक्तं चात्मनि मानद | राज्यं प्राप्नुहि धर्मेण सकामान्सुहृदः कुरु || १०|| भवत्वविधवा भूमिः समग्रा पतिना त्वया | शशिना विमलेनेव शारदी रजनी यथा || ११|| एभिश्च सचिवैः सार्धं शिरसा याचितो मया | भ्रातुः शिष्यस्य दासस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि || १२|| तदिदं शाश्वतं पित्र्यं सर्वं सचिवमण्डलम् | पूजितं पुरुषव्याघ्र नातिक्रमितुमुत्सहे || १३|| एवमुक्त्वा महाबाहुः सबाष्पः केकयीसुतः | रामस्य शिरसा पादौ जग्राह भरतः पुनः || १४|| तं मत्तमिव मातङ्गं निःश्वसन्तं पुनः पुनः | भ्रातरं भरतं रामः परिष्वज्येदमब्रवीत् || १५|| कुलीनः सत्त्वसम्पन्नस्तेजस्वी चरितव्रतः | राज्यहेतोः कथं पापमाचरेत्त्वद्विधो जनः || १६|| न दोषं त्वयि पश्यामि सूक्ष्ममप्यरि सूदन | न चापि जननीं बाल्यात्त्वं विगर्हितुमर्हसि || १७|| यावत्पितरि धर्मज्ञ गौरवं लोकसत्कृते | तावद्धर्मभृतां श्रेष्ठ जनन्याम् अपि गौरवम् || १८|| एताभ्यां धर्मशीलाभ्यां वनं गच्छेति राघव | माता पितृभ्यामुक्तोऽहं कथमन्यत्समाचरे || १९|| त्वया राज्यमयोध्यायां प्राप्तव्यं लोकसत्कृतम् | वस्तव्यं दण्डकारण्ये मया वल्कलवाससा || २०|| एवं कृत्वा महाराजो विभागं लोकसंनिधौ | व्यादिश्य च महातेजा दिवं दशरथो गतः || २१|| स च प्रमाणं धर्मात्मा राजा लोकगुरुस्तव | पित्रा दत्तं यथाभागमुपभोक्तुं त्वमर्हसि || २२|| चतुर्दश समाः सौम्य दण्डकारण्यमाश्रितः | उपभोक्ष्ये त्वहं दत्तं भागं पित्रा महात्मना || २३|| यदब्रवीन्मां नरलोकसत्कृतः पिता महात्मा विबुधाधिपोपमः | तदेव मन्ये परमात्मनो हितं न सर्वलोकेश्वरभावमव्ययम् || २४||	24	2200
Bharata requests Shri Rama to come back and accept the kingdom of Ayodhya, being offered by him back to Shri Rama with the concurrence of Kaikeyi. Shri Rama consoles Bharata, saying that death is inevitable for living beings and they should not grieve for their deceased father. Shri Rama asks Bharata to control his grief and go back to Ayodhya to shoulder the burden of rulership there in obedience to the command of their deceased father and that he himself would obey his father's command by staying back in the forest.
111	एवमुक्तस्तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम् | उवाच परमोदारः सूतं परमदुर्मनाः || १|| इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे | आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति || २|| अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः | शेष्ये पुरस्ताच्छालाया यावन्न प्रतियास्यति || ३|| स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं प्रेक्ष्य दुर्मनाः | कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवास्तरत्स्वयम् || ४|| तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमाः | किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि || ५|| ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान्रोद्धुमिहार्हति | न तु मूर्धावसिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने || ६|| उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम् | पुरवर्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव || ७|| आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनम् | उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ || ८|| ते तमूचुर्महात्मानं पौरजानपदा जनाः | काकुत्स्थमभिजानीमः सम्यग्वदति राघवः || ९|| एषोऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्ठति | अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुमञ्जसा || १०|| तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत् | एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम् || ११|| एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक्सम्पश्य राघव | उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम् || १२|| अथोत्थाय जलं स्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत् | शृण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिणः श्रेणयस्तथा || १३|| न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम् | आर्यं परमधर्मज्ञमभिजानामि राघवम् || १४|| यदि त्ववश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर्वचः | अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश वने समाः || १५|| धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मितः | उवाच रामः सम्प्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम् || १६|| विक्रीतमाहितं क्रीतं यत्पित्रा जीवता मम | न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा || १७|| उपधिर्न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः | युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम् || १८|| जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम् | सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसन्धे महात्मनि || १९|| अनेन धर्मशीलेन वनात्प्रत्यागतः पुनः | भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिरुत्तमः || २०|| वृतो राजा हि कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम् | अनृतान्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम् || २१||	21	2221
Bharata then decides to undertake a fest unto death as a last resort to exert pressure on Shri Rama. On Shri Rama's dubbing such a step as repugnant to the code of conduct prescribed for a kshatriya, Bharata requests Shri Rama to allow him to remain in the forest as the latter's proxy. Shri Rama, however, rules out this proposition also, saying that it is a matter of reproach. He reaffirms his resolve to enter Ayodhya only after completion of the exile period for 14 years, as promised to his father.

इत्यार्षे श्री रामायणे अयोध्याकाण्डे चतुर्विंशतिः भाग:

 

Ayōdhyākāṇḍa Part-23

Ayōdhyākāṇḍa Part-25