अयोध्याकाण्ड - Ayōdhyākāṇḍa (भाग - ७ ;;; Part – 7)

 

अयोध्याकाण्ड - Ayōdhyākāṇḍa (भाग - ७ ;;; Part – 7)

Sarga number as per Ramayana	Shlokas extracted	No. of shlokas	Cumulative number of shlokas in this Kanda
22	अथ तं व्यथया दीनं सविशेषममर्षितम् | श्वसन्तमिव नागेन्द्रं रोषविस्फारितेक्षणम् || १|| आसाद्य रामः सौमित्रिं सुहृदं भ्रातरं प्रियम् | उवाचेदं स धैर्येण धारयन्सत्त्वमात्मवान् || २|| सौमित्रे योऽभिषेकार्थे मम सम्भारसम्भ्रमः | अभिषेकनिवृत्त्यर्थे सोऽस्तु सम्भारसम्भ्रमः || ३|| यस्या मदभिषेकार्थं मानसं परितप्यते | माता नः सा यथा न स्यात्सविशङ्का तथा कुरु || ४|| तस्याः शङ्कामयं दुःखं मुहूर्तमपि नोत्सहे | मनसि प्रतिसञ्जातं सौमित्रेऽहमुपेक्षितुम् || ५|| न बुद्धिपूर्वं नाबुद्धं स्मरामीह कदा चन | मातॄणां वा पितुर्वाहं कृतमल्पं च विप्रियम् || ६|| सत्यः सत्याभिसन्धश्च नित्यं सत्यपराक्रमः | परलोकभयाद्भीतो निर्भयोऽस्तु पिता मम || ७|| तस्यापि हि भवेदस्मिन्कर्मण्यप्रतिसंहृते | सत्यं नेति मनस्तापस्तस्य तापस्तपेच्च माम् || ८|| अभिषेकविधानं तु तस्मात्संहृत्य लक्ष्मण | अन्वगेवाहमिच्छामि वनं गन्तुमितः पुनः || ९|| मम प्रव्राजनादद्य कृतकृत्या नृपात्मजा | सुतं भरतमव्यग्रमभिषेचयिता ततः || १०|| मयि चीराजिनधरे जटामण्डलधारिणि | गतेऽरण्यं च कैकेय्या भविष्यति मनःसुखम् || ११|| बुद्धिः प्रणीता येनेयं मनश्च सुसमाहितम् | तत्तु नार्हामि सङ्क्लेष्टुं प्रव्रजिष्यामि माचिरम् || १२|| कृतान्तस्त्वेव सौमित्रे द्रष्टव्यो मत्प्रवासने | राज्यस्य च वितीर्णस्य पुनरेव निवर्तने || १३|| कैकेय्याः प्रतिपत्तिर्हि कथं स्यान्मम पीडने | यदि भावो न दैवोऽयं कृतान्तविहितो भवेत् || १४|| जानासि हि यथा सौम्य न मातृषु ममान्तरम् | भूतपूर्वं विशेषो वा तस्या मयि सुतेऽपि वा || १५|| सोऽभिषेकनिवृत्त्यर्थैः प्रवासार्थैश्च दुर्वचैः | उग्रैर्वाक्यैरहं तस्या नान्यद्दैवात्समर्थये || १६|| कथं प्रकृतिसम्पन्ना राजपुत्री तथागुणा | ब्रूयात्सा प्राकृतेव स्त्री मत्पीडां भर्तृसंनिधौ || १७|| यदचिन्त्यं तु तद्दैवं भूतेष्वपि न हन्यते | व्यक्तं मयि च तस्यां च पतितो हि विपर्ययः || १८|| कश्चिद्दैवेन सौमित्रे योद्धुमुत्सहते पुमान् | यस्य न ग्रहणं किं चित्कर्मणोऽन्यत्र दृश्यते || १९|| सुखदुःखे भयक्रोधौ लाभालाभौ भवाभवौ | यस्य किं चित्तथा भूतं ननु दैवस्य कर्म तत् || २०|| व्याहतेऽप्यभिषेके मे परितापो न विद्यते | तस्मादपरितापः संस्त्वमप्यनुविधाय माम् | प्रतिसंहारय क्षिप्रमाभिषेचनिकीं क्रियाम् || २१|| न लक्ष्मणास्मिन्मम राज्यविघ्ने माता यवीयस्यतिशङ्कनीया | दैवाभिपन्ना हि वदन्त्यनिष्टं जानासि दैवं च तथा प्रभावम् || २२||	22	501
Shri Rama consoles his younger brother Lakshmana, who is dejected and fuming.  He said that their father has every right to order him to do whatever he thinks fit.  And, Kaikeyi should not be blamed, as everything is happening according to the ORDINANCE of the God.
23	इति ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणोऽधःशिरा मुहुः | श्रुत्वा मध्यं जगामेव मनसा दुःखहर्षयोः || १|| तदा तु बद्ध्वा भ्रुकुटीं भ्रुवोर्मध्ये नरर्षभ | निशश्वास महासर्पो बिलस्थ इव रोषितः || २|| तस्य दुष्प्रतिवीक्ष्यं तद्भ्रुकुटीसहितं तदा | बभौ क्रुद्धस्य सिंहस्य मुखस्य सदृशं मुखम् || ३|| अग्रहस्तं विधुन्वंस्तु हस्ती हस्तमिवात्मनः | तिर्यगूर्ध्वं शरीरे च पातयित्वा शिरोधराम् || ४|| अग्राक्ष्णा वीक्षमाणस्तु तिर्यग्भ्रातरमब्रवीत् | अस्थाने सम्भ्रमो यस्य जातो वै सुमहानयम् || ५|| धर्मदोषप्रसङ्गेन लोकस्यानतिशङ्कया | कथं ह्येतदसम्भ्रान्तस्त्वद्विधो वक्तुमर्हति || ६|| यथा दैवमशौण्डीरं शौण्डीरः क्षत्रियर्षभः | किं नाम कृपणं दैवमशक्तमभिशंससि || ७|| पापयोस्तु कथं नाम तयोः शङ्का न विद्यते | सन्ति धर्मोपधाः श्लक्ष्णा धर्मात्मन्किं न बुध्यसे || ८|| लोकविद्विष्टमारब्धं त्वदन्यस्याभिषेचनम् | येनेयमागता द्वैधं तव बुद्धिर्महीपते | स हि धर्मो मम द्वेष्यः प्रसङ्गाद्यस्य मुह्यसि || ९|| यद्यपि प्रतिपत्तिस्ते दैवी चापि तयोर्मतम् | तथाप्युपेक्षणीयं ते न मे तदपि रोचते || १०|| विक्लवो वीर्यहीनो यः स दैवमनुवर्तते | वीराः सम्भावितात्मानो न दैवं पर्युपासते || ११|| दैवं पुरुषकारेण यः समर्थः प्रबाधितुम् | न दैवेन विपन्नार्थः पुरुषः सोऽवसीदति || १२|| द्रक्ष्यन्ति त्वद्य दैवस्य पौरुषं पुरुषस्य च | दैवमानुषयोरद्य व्यक्ता व्यक्तिर्भविष्यति || १३|| अद्य मत्पौरुषहतं दैवं द्रक्ष्यन्ति वै जनाः | यद्दैवादाहतं तेऽद्य दृष्टं राज्याभिषेचनम् || १४|| अत्यङ्कुशमिवोद्दामं गजं मदबलोद्धतम् | प्रधावितमहं दैवं पौरुषेण निवर्तये || १५|| लोकपालाः समस्तास्ते नाद्य रामाभिषेचनम् | न च कृत्स्नास्त्रयो लोका विहन्युः किं पुनः पिता || १६|| यैर्विवासस्तवारण्ये मिथो राजन्समर्थितः | अरण्ये ते विवत्स्यन्ति चतुर्दश समास्तथा || १७|| अहं तदाशां छेत्स्यामि पितुस्तस्याश्च या तव | अभिषेकविघातेन पुत्रराज्याय वर्तते || १८|| मद्बलेन विरुद्धाय न स्याद्दैवबलं तथा | प्रभविष्यति दुःखाय यथोग्रं पौरुषं मम || १९|| ऊर्ध्वं वर्षसहस्रान्ते प्रजापाल्यमनन्तरम् | आर्यपुत्राः करिष्यन्ति वनवासं गते त्वयि || २०|| पूर्वराजर्षिवृत्त्या हि वनवासो विधीयते | प्रजा निक्षिप्य पुत्रेषु पुत्रवत्परिपालने || २१|| स चेद्राजन्यनेकाग्रे राज्यविभ्रमशङ्कया | नैवमिच्छसि धर्मात्मन्राज्यं राम त्वमात्मनि || २२|| प्रतिजाने च ते वीर मा भूवं वीरलोकभाक् | राज्यं च तव रक्षेयमहं वेलेव सागरम् || २३|| मङ्गलैरभिषिञ्चस्व तत्र त्वं व्यापृतो भव | अहमेको महीपालानलं वारयितुं बलात् || २४|| न शोभार्थाविमौ बाहू न धनुर्भूषणाय मे | नासिराबन्धनार्थाय न शराः स्तम्भहेतवः || २५|| अमित्रदमनार्थं मे सर्वमेतच्चतुष्टयम् | न चाहं कामयेऽत्यर्थं यः स्याच्छत्रुर्मतो मम || २६|| असिना तीक्ष्णधारेण विद्युच्चलितवर्चसा | प्रगृहीतेन वै शत्रुं वज्रिणं वा न कल्पये || २७|| खड्गनिष्पेषनिष्पिष्टैर्गहना दुश्चरा च मे | हस्त्यश्वनरहस्तोरुशिरोभिर्भविता मही || २८|| खड्गधारा हता मेऽद्य दीप्यमाना इवाद्रयः | पतिष्यन्ति द्विपा भूमौ मेघा इव सविद्युतः || २९|| बद्धगोधाङ्गुलित्राणे प्रगृहीतशरासने | कथं पुरुषमानी स्यात्पुरुषाणां मयि स्थिते || ३०|| बहुभिश्चैकमत्यस्यन्नेकेन च बहूञ्जनान् | विनियोक्ष्याम्यहं बाणान्नृवाजिगजमर्मसु || ३१|| अद्य मेऽस्त्रप्रभावस्य प्रभावः प्रभविष्यति | राज्ञश्चाप्रभुतां कर्तुं प्रभुत्वं च तव प्रभो || ३२|| अद्य चन्दनसारस्य केयूरामोक्षणस्य च | वसूनां च विमोक्षस्य सुहृदां पालनस्य च || ३३|| अनुरूपाविमौ बाहू राम कर्म करिष्यतः | अभिषेचनविघ्नस्य कर्तॄणां ते निवारणे || ३४|| ब्रवीहि कोऽद्यैव मया वियुज्यतां तवासुहृत्प्राणयशः सुहृज्जनैः | यथा तवेयं वसुधा वशे भवेत् तथैव मां शाधि तवास्मि किङ्करः || ३५|| विमृज्य बाष्पं परिसान्त्व्य चासकृत् स लक्ष्मणं राघववंशवर्धनः | उवाच पित्र्ये वचने व्यवस्थितं निबोध मामेष हि सौम्य सत्पथः || ३६||	36	537
Not satisfied with Shri Rama’s consolation, Lakshmana protested further by saying that only meek would say everything will happen as per the ORINANCE of the God.  A strong man will depend only on his strength. He added that no one can withstand him in Ayodhya and Shri Rama can get anointed as the King of Kosala Kingdom, as both King Dasaratha and Kaikeyi have colluded in this scheme. However, Shri Rama did not relent.  He said that he would not disobey the direction of his father, which is the RIGHT PATH.
24	तं समीक्ष्य त्ववहितं पितुर्निर्देशपालने | कौसल्या बाष्पसंरुद्धा वचो धर्मिष्ठमब्रवीत् || १|| अदृष्टदुःखो धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः | मयि जातो दशरथात्कथमुञ्छेन वर्तयेत् || २|| यस्य भृत्याश्च दासाश्च मृष्टान्यन्नानि भुञ्जते | कथं स भोक्ष्यते नाथो वने मूलफलान्ययम् || ३|| क एतच्छ्रद्दधेच्छ्रुत्वा कस्य वा न भवेद्भयम् | गुणवान्दयितो राज्ञो राघवो यद्विवास्यते || ४|| त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान् | प्रधक्ष्यति यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये || ५|| कथं हि धेनुः स्वं वत्सं गच्छन्तं नानुगच्छति | अहं त्वानुगमिष्यामि यत्र पुत्र गमिष्यसि || ६|| तथा निगदितं मात्रा तद्वाक्यं पुरुषर्षभः | श्रुत्वा रामोऽब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम् || ७|| कैकेय्या वञ्चितो राजा मयि चारण्यमाश्रिते | भवत्या च परित्यक्तो न नूनं वर्तयिष्यति || ८|| भर्तुः किल परित्यागो नृशंसः केवलं स्त्रियाः | स भवत्या न कर्तव्यो मनसापि विगर्हितः || ९|| यावज्जीवति काकुत्स्थः पिता मे जगतीपतिः | शुश्रूषा क्रियतां तावत्स हि धर्मः सनातनः || १०|| एवमुक्ता तु रामेण कौसल्या शुभ दर्शना | तथेत्युवाच सुप्रीता राममक्लिष्टकारिणम् || ११|| एवमुक्तस्तु वचनं रामो धर्मभृतां वरः | भूयस्तामब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम् || १२|| मया चैव भवत्या च कर्तव्यं वचनं पितुः | राजा भर्ता गुरुः श्रेष्ठः सर्वेषामीश्वरः प्रभुः || १३|| इमानि तु महारण्ये विहृत्य नव पञ्च च | वर्षाणि परमप्रीतः स्थास्यामि वचने तव || १४|| एवमुक्ता प्रियं पुत्रं बाष्पपूर्णानना तदा | उवाच परमार्ता तु कौसल्या पुत्रवत्सला || १५|| आसां राम सपत्नीनां वस्तुं मध्ये न मे क्षमम् | नय मामपि काकुत्स्थ वनं वन्यं मृगीं यथा | यदि ते गमने बुद्धिः कृता पितुरपेक्षया || १६|| तां तथा रुदतीं रामो रुदन्वचनमब्रवीत् | जीवन्त्या हि स्त्रिया भर्ता दैवतं प्रभुरेव च | भवत्या मम चैवाद्य राजा प्रभवति प्रभुः || १७|| भरतश्चापि धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः | भवतीमनुवर्तेत स हि धर्मरतः सदा || १८|| यथा मयि तु निष्क्रान्ते पुत्रशोकेन पार्थिवः | श्रमं नावाप्नुयात्किं चिदप्रमत्ता तथा कुरु || १९|| व्रतोपवासनिरता या नारी परमोत्तमा | भर्तारं नानुवर्तेत सा च पापगतिर्भवेत् || २०|| शुश्रूषमेव कुर्वीत भर्तुः प्रियहिते रता | एष धर्मः पुरा दृष्टो लोके वेदे श्रुतः स्मृतः || २१|| पूज्यास्ते मत्कृते देवि ब्राह्मणाश्चैव सुव्रताः | एवं कालं प्रतीक्षस्व ममागमनकाङ्क्षिणी || २२|| प्राप्स्यसे परमं कामं मयि प्रत्यागते सति | यदि धर्मभृतां श्रेष्ठो धारयिष्यति जीवितम् || २३|| एवमुक्ता तु रामेण बाष्पपर्याकुलेक्षणा | कौसल्या पुत्रशोकार्ता रामं वचनमब्रवीत् | गच्छ पुत्र त्वमेकाग्रो भद्रं तेऽस्तु सदा विभो || २४|| तथा हि रामं वनवासनिश्चितं समीक्ष्य देवी परमेण चेतसा | उवाच रामं शुभलक्षणं वचो बभूव च स्वस्त्ययनाभिकाङ्क्षिणी || २५||	25	562
Listening to Shri Rama’s firm decision to go the Forest, Kausalya appealed to him to take her along with him to the Forest, as she cannot live in Ayodhya without him. However, Shri Rama says that Kausalya should not abandon her husband and his father King Dasaratha, which is against the scriptures.
25	सापनीय तमायासमुपस्पृश्य जलं शुचि | चकार माता रामस्य मङ्गलानि मनस्विनी || १|| स्वस्ति साध्याश्च विश्वे च मरुतश्च महर्षयः | स्वस्ति धाता विधाता च स्वस्ति पूषा भगोऽर्यमा || २|| ऋतवश्चैव पक्षाश्च मासाः संवत्सराः क्षपाः | दिनानि च मुहूर्ताश्च स्वस्ति कुर्वन्तु ते सदा || ३|| स्मृतिर्धृतिश्च धर्मश्च पान्तु त्वां पुत्र सर्वतः | स्कन्दश्च भगवान्देवः सोमश्च सबृहस्पतिः || ४|| सप्तर्षयो नारदश्च ते त्वां रक्षन्तु सर्वतः | नक्षत्राणि च सर्वाणि ग्रहाश्च सहदेवताः | महावनानि चरतो मुनिवेषस्य धीमतः || ५|| प्लवगा वृश्चिका दंशा मशकाश्चैव कानने | सरीसृपाश्च कीटाश्च मा भूवन्गहने तव || ६|| महाद्विपाश्च सिंहाश्च व्याघ्रा ऋक्षाश्च दंष्ट्रिणः | महिषाः शृङ्गिणो रौद्रा न ते द्रुह्यन्तु पुत्रक || ७|| नृमांसभोजना रौद्रा ये चान्ये सत्त्वजातयः | मा च त्वां हिंसिषुः पुत्र मया सम्पूजितास्त्विह || ८|| आगमास्ते शिवाः सन्तु सिध्यन्तु च पराक्रमाः | सर्वसम्पत्तयो राम स्वस्तिमान्गच्छ पुत्रक || ९|| स्वस्ति तेऽस्त्वान्तरिक्षेभ्यः पार्थिवेभ्यः पुनः पुनः | सर्वेभ्यश्चैव देवेभ्यो ये च ते परिपन्थिनः || १०|| सर्वलोकप्रभुर्ब्रह्मा भूतभर्ता तथर्षयः | ये च शेषाः सुरास्ते त्वां रक्षन्तु वनवासिनम् || ११|| इति माल्यैः सुरगणान्गन्धैश्चापि यशस्विनी | स्तुतिभिश्चानुरूपाभिरानर्चायतलोचना || १२|| यन्मङ्गलं सहस्राक्षे सर्वदेवनमस्कृते | वृत्रनाशे समभवत्तत्ते भवतु मङ्गलम् || १३|| यन्मङ्गलं सुपर्णस्य विनताकल्पयत्पुरा | अमृतं प्रार्थयानस्य तत्ते भवतु मङ्गलम् || १४|| ओषधीं चापि सिद्धार्थां विशल्यकरणीं शुभाम् | चकार रक्षां कौसल्या मन्त्रैरभिजजाप च || १५|| आनम्य मूर्ध्नि चाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनी | अवदत्पुत्र सिद्धार्थो गच्छ राम यथासुखम् || १६|| अरोगं सर्वसिद्धार्थमयोध्यां पुनरागतम् | पश्यामि त्वां सुखं वत्स सुस्थितं राजवेश्मनि || १७|| मयार्चिता देवगणाः शिवादयो महर्षयो भूतमहासुरोरगाः | अभिप्रयातस्य वनं चिराय ते हितानि काङ्क्षन्तु दिशश्च राघव || १८|| इतीव चाश्रुप्रतिपूर्णलोचना समाप्य च स्वस्त्ययनं यथाविधि | प्रदक्षिणं चैव चकार राघवं पुनः पुनश्चापि निपीड्य सस्वजे || १९|| तथा तु देव्या स कृतप्रदक्षिणो निपीड्य मातुश्चरणौ पुनः पुनः | जगाम सीतानिलयं महायशाः स राघवः प्रज्वलितः स्वया श्रिया || २०||	20	582
Then, Kausalya got many rituals conducted and got him blessed by Brahmanas.  Then, Kausalya blessed him.

इत्यार्षे श्री रामायणे अयोध्याकाण्डे सप्तम: भाग:

 

Ayōdhyākāṇḍa Part-6

Ayōdhyākāṇḍa Part-8