अयोध्याकाण्ड - Ayōdhyākāṇḍa (भाग - ९ ;;; Part – 9)

 

अयोध्याकाण्ड - Ayōdhyākāṇḍa (भाग - ९ ;;; Part – 9)

Sarga number as per Ramayana	Shlokas extracted	No. of shlokas	Cumulative number of shlokas in this Kanda
30	सान्त्व्यमाना तु रामेण मैथिली जनकात्मजा | वनवासनिमित्ताय भर्तारमिदमब्रवीत् || १|| सा तमुत्तमसंविग्ना सीता विपुलवक्षसं | प्रणयाच्चाभिमानाच्च परिचिक्षेप राघवम् || २|| किं त्वामन्यत वैदेहः पिता मे मिथिलाधिपः | राम जामातरं प्राप्य स्त्रियं पुरुषविग्रहम् || ३|| अनृतं बललोकोऽयमज्ञानाद्यद्धि वक्ष्यति | तेजो नास्ति परं रामे तपतीव दिवाकरे || ४|| किं हि कृत्वा विषण्णस्त्वं कुतो वा भयमस्ति ते | यत्परित्यक्तुकामस्त्वं मामनन्यपरायणाम् || ५|| द्युमत्सेनसुतं वीर सत्यवन्तमनुव्रताम् | सावित्रीमिव मां विद्धि त्वमात्मवशवर्तिनीम् || ६|| न त्वहं मनसाप्यन्यं द्रष्टास्मि त्वदृतेऽनघ | त्वया राघव गच्छेयं यथान्या कुलपांसनी || ७|| स्वयं तु भार्यां कौमारीं चिरमध्युषितां सतीम् | शैलूष इव मां राम परेभ्यो दातुमिच्छसि || ८|| स मामनादाय वनं न त्वं प्रस्थातुमर्हसि | तपो वा यदि वारण्यं स्वर्गो वा स्यात्सह त्वया || ९|| न च मे भविता तत्र कश्चित्पथि परिश्रमः | पृष्ठतस्तव गच्छन्त्या विहारशयनेष्वपि || १०|| कुशकाशशरेषीका ये च कण्टकिनो द्रुमाः | तूलाजिनसमस्पर्शा मार्गे मम सह त्वया || ११|| महावात समुद्धूतं यन्मामवकरिष्यति | रजो रमण तन्मन्ये परार्ध्यमिव चन्दनम् || १२|| शाद्वलेषु यदासिष्ये वनान्ते वनगोरचा | कुथास्तरणतल्पेषु किं स्यात्सुखतरं ततः || १३|| पत्रं मूलं फलं यत्त्वमल्पं वा यदि वा बहु | दास्यसि स्वयमाहृत्य तन्मेऽमृतरसोपमम् || १४|| न मातुर्न पितुस्तत्र स्मरिष्यामि न वेश्मनः | आर्तवान्युपभुञ्जाना पुष्पाणि च फलानि च || १५|| न च तत्र गतः किं चिद्द्रष्टुमर्हसि विप्रियम् | मत्कृते न च ते शोको न भविष्यामि दुर्भरा || १६|| यस्त्वया सह स स्वर्गो निरयो यस्त्वया विना | इति जानन्परां प्रीतिं गच्छ राम मया सह || १७|| अथ मामेवमव्यग्रां वनं नैव नयिष्यसि | विषमद्यैव पास्यामि मा विशं द्विषतां वशम् || १८|| पश्चादपि हि दुःखेन मम नैवास्ति जीवितम् | उज्झितायास्त्वया नाथ तदैव मरणं वरम् || १९|| इदं हि सहितुं शोकं मुहूर्तमपि नोत्सहे | किं पुनर्दशवर्षाणि त्रीणि चैकं च दुःखिता || २०|| इति सा शोकसन्तप्ता विलप्य करुणं बहु | चुक्रोश पतिमायस्ता भृशमालिङ्ग्य सस्वरम् || २१|| सा विद्धा बहुभिर्वाक्यैर्दिग्धैरिव गजाङ्गना | चिर संनियतं बाष्पं मुमोचाग्निमिवारणिः || २२|| तस्याः स्फटिकसङ्काशं वारि सन्तापसम्भवम् | नेत्राभ्यां परिसुस्राव पङ्कजाभ्याम् इवोदकम् || २३|| तां परिष्वज्य बाहुभ्यां विसंज्ञामिव दुःखिताम् | उवाच वचनं रामः परिविश्वासयंस्तदा || २४|| न देवि तव दुःखेन स्वर्गमप्यभिरोचये | न हि मेऽस्ति भयं किं चित्स्वयम्भोरिव सर्वतः || २५|| तव सर्वमभिप्रायमविज्ञाय शुभानने | वासं न रोचयेऽरण्ये शक्तिमानपि रक्षणे || २६|| यत्सृष्टासि मया सार्धं वनवासाय मैथिलि | न विहातुं मया शक्या कीर्तिरात्मवता यथा || २७|| धर्मस्तु गजनासोरु सद्भिराचरितः पुरा | तं चाहमनुवर्तेऽद्य यथा सूर्यं सुवर्चला || २८|| एष धर्मस्तु सुश्रोणि पितुर्मातुश्च वश्यता | अतश्चाज्ञां व्यतिक्रम्य नाहं जीवितुमुत्सहे || २९|| स मां पिता यथा शास्ति सत्यधर्मपथे स्थितः | तथा वर्तितुमिच्छामि स हि धर्मः सनातनः | अनुगच्छस्व मां भीरु सहधर्मचरी भव || ३०|| ब्राह्मणेभ्यश्च रत्नानि भिक्षुकेभ्यश् च भोजनम् | देहि चाशंसमानेभ्यः सन्त्वरस्व च माचिरम् || ३१|| अनुकूलं तु सा भर्तुर्ज्ञात्वा गमनमात्मनः | क्षिप्रं प्रमुदिता देवी दातुमेवोपचक्रमे || ३२|| ततः प्रहृष्टा परिपूर्णमानसा यशस्विनी भर्तुरवेक्ष्य भाषितम् | धनानि रत्नानि च दातुमङ्गना प्रचक्रमे धर्मभृतां मनस्विनी || ३३|| एवं शृत्वा तु संवादं लक्ष्मणः पूर्वमागतः। बाष्पपर्याकुलमुखः शोकं सोढुमशक्नुवन् || ३४|| स भ्रातुश्चरणौ गाढं निपीड्य रघुनन्दनः। सीतामुवाचातियशां राघवं च महाव्रतम् || ३५|| यदि गन्तुं कृताबुद्धिर्वनं मृगगजायुतम्। अहं त्वानुगमिष्यामि वनमग्रे धनुर्धरः || ३६||	36	708
Sita insisted on following him in the Forest and stated that ;she would be satisfied with whatever available in the forest.  Shri Rama agrees to take along with him into the forest.
31	ततोऽब्रवीन्महातेजा रामो लक्ष्मणमग्रतः | स्थितं प्राग्गामिनं वीरं याचमानं कृताञ्जलिम् || १|| मयाद्य सह सौमित्रे त्वयि गच्छति तद्वनम् | को भरिष्यति कौसल्यां सुमित्रां वा यशस्विनीम् || २|| अभिवर्षति कामैर्यः पर्जन्यः पृथिवीम् इव | स कामपाशपर्यस्तो महातेजा महीपतिः || ३|| सा हि राज्यमिदं प्राप्य नृपस्याश्वपतेः सुता | दुःखितानां सपत्नीनां न करिष्यति शोभनम् || ४|| एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः श्लक्ष्णया गिरा | प्रत्युवाच तदा रामं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् || ५|| तवैव तेजसा वीर भरतः पूजयिष्यति | कौसल्यां च सुमित्रां च प्रयतो नात्र संशयः || ६|| कौसल्या बिभृयादार्या सहस्रमपि मद्विधान् | यस्याः सहस्रं ग्रामाणां सम्प्राप्तमुपजीवनम् || ७|| धनुरादाय सशरं खनित्रपिटकाधरः | अग्रतस्ते गमिष्यामि पन्थानमनुदर्शयन् || ८|| आहरिष्यामि ते नित्यं मूलानि च फलानि च | वन्यानि यानि चान्यानि स्वाहाराणि तपस्विनाम् || ९|| भवांस्तु सह वैदेह्या गिरिसानुषु रंस्यते | अहं सर्वं करिष्यामि जाग्रतः स्वपतश् च ते || १०|| रामस्त्वनेन वाक्येन सुप्रीतः प्रत्युवाच तम् | व्रजापृच्छस्व सौमित्रे सर्वमेव सुहृज्जनम् || ११|| ये च राज्ञो ददौ दिव्ये महात्मा वरुणः स्वयम् | जनकस्य महायज्ञे धनुषी रौद्रदर्शने || १२|| अभेद्यकवचे दिव्ये तूणी चाक्षयसायकौ | आदित्यविमलौ चोभौ खड्गौ हेमपरिष्कृतौ || १३|| सत्कृत्य निहितं सर्वमेतदाचार्यसद्मनि | स त्वमायुधमादाय क्षिप्रमाव्रज लक्ष्मण || १४|| स सुहृज्जनमामन्त्र्य वनवासाय निश्चितः | इक्ष्वाकुगुरुमामन्त्र्य जग्राहायुधमुत्तमम् || १५|| तद्दिव्यं राजशार्दूलः सत्कृतं माल्यभूषितम् | रामाय दर्शयामास सौमित्रिः सर्वमायुधम् || १६|| तमुवाचात्मवान्रामः प्रीत्या लक्ष्मणमागतम् | काले त्वमागतः सौम्य काङ्क्षिते मम लक्ष्मण || १७|| अहं प्रदातुमिच्छामि यदिदं मामकं धनम् | ब्राह्मणेभ्यस्तपस्विभ्यस्त्वया सह परन्तप || १८|| वसन्तीह दृढं भक्त्या गुरुषु द्विजसत्तमाः | तेषामपि च मे भूयः सर्वेषां चोपजीविनाम् || १९|| वसिष्ठपुत्रं तु सुयज्ञमार्यं त्वमानयाशु प्रवरं द्विजानाम् | अभिप्रयास्यामि वनं समस्तान् अभ्यर्च्य शिष्टानपरान्द्विजातीन् || २०||	20	728
After Sita, Lakshmana also pleaded with Shri Rama to allow him to accompany him to the forest, as would serve him there also.  Shri Rama agrees with him and orders him to bring two heavenly bows, which are dreadful to look at, divine impenetrable pieces of armour, quivers containing an inexhaustible stock of arms, two swords decked with gold and with spotless lustre like that of a sun – kept in the ashrama of Sage Vasishtha, for carrying into the forest.
32	ततः शासनमाज्ञाय भ्रातुः शुभतरं प्रियम् | गत्वा स प्रविवेशाशु सुयज्ञस्य निवेशनम् || १|| तं विप्रमग्न्यगारस्थं वन्दित्वा लक्ष्मणोऽब्रवीत् | सखेऽभ्यागच्छ पश्य त्वं वेश्म दुष्करकारिणः || २|| ततः सन्ध्यामुपास्याशु गत्वा सौमित्रिणा सह | जुष्टं तत्प्राविशल्लक्ष्म्या रम्यं रामनिवेशनम् || ३|| तमागतं वेदविदं प्राञ्जलिः सीतया सह | सुयज्ञमभिचक्राम राघवोऽग्निमिवार्चितम् || ४|| जातरूपमयैर्मुख्यैरङ्गदैः कुण्डलैः शुभैः | सहेम सूत्रैर्मणिभिः केयूरैर्वलयैरपि || ५|| अन्यैश्च रत्नैर्बहुभिः काकुत्स्थः प्रत्यपूजयत् | सुयज्ञं स तदोवाच रामः सीताप्रचोदितः || ६|| हारं च हेमसूत्रं च भार्यायै सौम्य हारय | रशनां चाधुना सीता दातुमिच्छति ते सखे || ७|| पर्यङ्कमग्र्यास्तरणं नानारत्नविभूषितम् | तमपीच्छति वैदेही प्रतिष्ठापयितुं त्वयि || ८|| नागः शत्रुं जयो नाम मातुलो यं ददौ मम | तं ते गजसहस्रेण ददामि द्विजपुङ्गव || ९|| इत्युक्तः स हि रामेण सुयज्ञः प्रतिगृह्य तत् | रामलक्ष्मणसीतानां प्रयुयोजाशिषः शिवाः || १०|| अथ भ्रातरमव्यग्रं प्रियं रामः प्रियंवदः | सौमित्रिं तमुवाचेदं ब्रह्मेव त्रिदशेश्वरम् || ११|| अगस्त्यं कौशिकं चैव तावुभौ ब्राह्मणोत्तमौ | अर्चयाहूय सौमित्रे रत्नैः सस्यमिवाम्बुभिः || १२|| कौसल्यां च य आशीर्भिर्भक्तः पर्युपतिष्ठति | आचार्यस्तैत्तिरीयाणामभिरूपश् च वेदवित् || १३|| तस्य यानं च दासीश्च सौमित्रे सम्प्रदापय | कौशेयानि च वस्त्राणि यावत्तुष्यति स द्विजः || १४|| सूतश्चित्ररथश्चार्यः सचिवः सुचिरोषितः | तोषयैनं महार्हैश्च रत्नैर्वस्त्रैर्धनैस्तथा || १५|| शालिवाहसहस्रं च द्वे शते भद्रकांस्तथा | व्यञ्जनार्थं च सौमित्रे गोसहस्रमुपाकुरु || १६|| ततः स पुरुषव्याघ्रस्तद्धनं लक्ष्मणः स्वयम् | यथोक्तं ब्राह्मणेन्द्राणामददाद्धनदो यथा || १७|| अथाब्रवीद्बाष्पकलांस्तिष्ठतश्चोपजीविनः | सम्प्रदाय बहु द्रव्यमेकैकस्योपजीविनः || १८|| लक्ष्मणस्य च यद्वेश्म गृहं च यदिदं मम | अशून्यं कार्यमेकैकं यावदागमनं मम || १९|| इत्युक्त्वा दुःखितं सर्वं जनं तमुपजीविनम् | उवाचेदं धनध्यक्षं धनमानीयताम् इति | ततोऽस्य धनमाजह्रुः सर्वमेवोपजीविनः || २०|| ततः स पुरुषव्याघ्रस्तद्धनं सहलक्ष्मणः | द्विजेभ्यो बालवृद्धेभ्यः कृपणेभ्योऽभ्यदापयत् || २१||	21	749
Shri Rama bestows parting gifts to Vedic scholars and their wives, young scholars, servants, and others.
33	दत्त्वा तु सह वैदेह्या ब्राह्मणेभ्यो धनं बहु | जग्मतुः पितरं द्रष्टुं सीतया सह राघवौ || १|| ततो गृहीते दुष्प्रेक्ष्ये अशोभेतां तदायुधे | मालादामभिरासक्ते सीतया समलङ्कृते || २|| ततः प्रासादहर्म्याणि विमानशिखराणि च | अधिरुह्य जनः श्रीमानुदासीनो व्यलोकयत् || ३|| न हि रथ्याः स्म शक्यन्ते गन्तुं बहुजनाकुलाः | आरुह्य तस्मात्प्रासादान्दीनाः पश्यन्ति राघवम् || ४|| पदातिं वर्जितच्छत्रं रामं दृष्ट्वा तदा जनाः | ऊचुर्बहुविधा वाचः शोकोपहतचेतसः || ५|| यं यान्तमनुयाति स्म चतुरङ्गबलं महत् | तमेकं सीतया सार्धमनुयाति स्म लक्ष्मणः || ६|| ऐश्वर्यस्य रसज्ञः सन्कामिनां चैव कामदः | नेच्छत्येवानृतं कर्तुं पितरं धर्मगौरवात् || ७|| या न शक्या पुरा द्रष्टुं भूतैराकाशगैरपि | तामद्य सीतां पश्यन्ति राजमार्गगता जनाः || ८|| अङ्गरागोचितां सीतां रक्तचन्दन सेविनीम् | वर्षमुष्णं च शीतं च नेष्यत्याशु विवर्णताम् || ९|| अद्य नूनं दशरथः सत्त्वमाविश्य भाषते | न हि राजा प्रियं पुत्रं विवासयितुमर्हति || १०|| निर्गुणस्यापि पुत्रस्या काथं स्याद्विप्रवासनम् | किं पुनर्यस्य लोकोऽयं जितो वृत्तेन केवलम् || ११|| आनृशंस्यमनुक्रोशः श्रुतं शीलं दमः शमः | राघवं शोभयन्त्येते षड्गुणाः पुरुषोत्तमम् || १२|| तस्मात्तस्योपघातेन प्रजाः परमपीडिताः | औदकानीव सत्त्वानि ग्रीष्मे सलिलसङ्क्षयात् || १३|| पीडया पीडितं सर्वं जगदस्य जगत्पतेः | मूलस्येवोपघातेन वृक्षः पुष्पफलोपगः || १४|| ते लक्ष्मण इव क्षिप्रं सपत्न्यः सहबान्धवाः | गच्छन्तमनुगच्छामो येन गच्छति राघवः || १५|| उद्यानानि परित्यज्य क्षेत्राणि च गृहाणि च | एकदुःखसुखा राममनुगच्छाम धार्मिकम् || १६|| समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च | उपात्तधनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः || १७|| रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः | अस्मत्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम् || १८|| वनं नगरमेवास्तु येन गच्छति राघवः | अस्माभिश्च परित्यक्तं पुरं सम्पद्यतां वनम् || १९|| बिलानि दंष्ट्रिणः सर्वे सानूनि मृगपक्षिणः | अस्मत्त्यक्तं प्रपद्यन्तां सेव्यमानं त्यजन्तु च || २०|| इत्येवं विविधा वाचो नानाजनसमीरिताः | शुश्राव रामः श्रुत्वा च न विचक्रेऽस्य मानसं || २१|| प्रतीक्षमाणोऽभिजनं तदार्तम् अनार्तरूपः प्रहसन्निवाथ | जगाम रामः पितरं दिदृक्षुः पितुर्निदेशं विधिवच्चिकीर्षुः || २२|| तत्पूर्वमैक्ष्वाकसुतो महात्मा रामो गमिष्यन्वनमार्तरूपम् | व्यतिष्ठत प्रेक्ष्य तदा सुमन्त्रं पितुर्महात्मा प्रतिहारणार्थम् || २३|| पितुर्निदेशेन तु धर्मवत्सलो वनप्रवेशे कृतबुद्धिनिश्चयः | स राघवः प्रेक्ष्य सुमन्त्रमब्रवीन् निवेदयस्वागमनं नृपाय मे || २४||	24	773
Shri Rama, Seeta and Lakshmana went to see their father.  The people of Ayodhya wept for the predicament of Shri Rama. After reaching King Dasaratha’s palace, Shri Rama told Sumantra to inform his arrival to the king."

इत्यार्षे श्री रामायणे अयोध्याकाण्डे नवम: भाग:

 

Ayōdhyākāṇḍa Part-8

Ayōdhyākāṇḍa Part-10