किष्किन्धाकाण्ड - Kiṣkindhākāṇḍa (भाग - ११ ;;; Part – 11)

 

किष्किन्धाकाण्ड - Kiṣkindhākāṇḍa (भाग - ११ ;;; Part – 11)

Sarga number as per Ramayana	Shlokas extracted	No. of shlokas	Cumulative number of shlokas in this Kanda
32	अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवः सचिवैः सह | लक्ष्मणं कुपितं श्रुत्वा मुमोचासनमात्मवान् || १|| सचिवानब्रवीद्वाक्यं निश्चित्य गुरुलाघवम् | मन्त्रज्ञान्मन्त्रकुशलो मन्त्रेषु परिनिष्ठितः || २|| न मे दुर्व्याहृतं किं चिन्नापि मे दुरनुष्ठितम् | लक्ष्मणो राघवभ्राता क्रुद्धः किमिति चिन्तये || ३|| असुहृद्भिर्ममामित्रैर्नित्यमन्तरदर्शिभिः | मम दोषानसम्भूताञ्श्रावितो राघवानुजः || ४|| अत्र तावद्यथाबुद्धि सर्वैरेव यथाविधि | भवद्भिर्निश्चयस्तस्य विज्ञेयो निपुणं शनैः || ५|| न खल्वस्ति मम त्रासो लक्ष्मणान्नापि राघवात् | मित्रं त्वस्थान कुपितं जनयत्येव सम्भ्रमम् || ६|| सर्वथा सुकरं मित्रं दुष्करं परिपालनम् | अनित्यत्वात्तु चित्तानां प्रीतिरल्पेऽपि भिद्यते || ७|| अतोनिमित्तं त्रस्तोऽहं रामेण तु महात्मना | यन्ममोपकृतं शक्यं प्रतिकर्तुं न तन्मया || ८|| सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु हनुमान्हरिपुङ्गवः | उवाच स्वेन तर्केण मध्ये वानरमन्त्रिणाम् || ९|| सर्वथा नैतदाश्चर्यं यत्त्वं हरिगणेश्वर | न विस्मरसि सुस्निग्धमुपकारकृतं शुभम् || १०|| राघवेण तु शूरेण भयमुत्सृज्य दूरतः | त्वत्प्रियार्थं हतो वाली शक्रतुल्यपराक्रमः || ११|| सर्वथा प्रणयात्क्रुद्धो राघवो नात्र संशयः | भ्रातरं स प्रहितवाँल्लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् || १२|| त्वं प्रमत्तो न जानीषे कालं कलविदां वर | फुल्लसप्तच्छदश्यामा प्रवृत्ता तु शरच्छिवा || १३|| निर्मल ग्रहनक्षत्रा द्यौः प्रनष्टबलाहका | प्रसन्नाश्च दिशः सर्वाः सरितश्च सरांसि च || १४|| प्राप्तमुद्योगकालं तु नावैषि हरिपुङ्गव | त्वं प्रमत्त इति व्यक्तं लक्ष्मणोऽयमिहागतः || १५|| आर्तस्य हृतदारस्य परुषं पुरुषान्तरात् | वचनं मर्षणीयं ते राघवस्य महात्मनः || १६|| कृतापराधस्य हि ते नान्यत्पश्याम्यहं क्षमम् | अन्तरेणाञ्जलिं बद्ध्वा लक्ष्मणस्य प्रसादनात् || १७|| नियुक्तैर्मन्त्रिभिर्वाच्यो अवश्यं पार्थिवो हितम् | अत एव भयं त्यक्त्वा ब्रवीम्यवधृतं वचः || १८|| अभिक्रुद्धः समर्थो हि चापमुद्यम्य राघवः | सदेवासुरगन्धर्वं वशे स्थापयितुं जगत् || १९|| न स क्षमः कोपयितुं यः प्रसाद्य पुनर्भवेत् | पूर्वोपकारं स्मरता कृतज्ञेन विशेषतः || २०|| तस्य मूर्ध्ना प्रणम्य त्वं सपुत्रः ससुहृज्जनः | राजंस्तिष्ठ स्वसमये भर्तुर्भार्येव तद्वशे || २१|| न रामरामानुजशासनं त्वया कपीन्द्रयुक्तं मनसाप्यपोहितुम् | मनो हि ते ज्ञास्यति मानुषं बलं सराघवस्यास्य सुरेन्द्रवर्चसः || २२||	22	986
Sugreeva got disturbed at the apparent anger of Lakshmana and Shri Hanuman told Sugreeva that causing delay for the search of Sita was the fault of Sugreeva, and Sugreeva is advised to pray for the mercy of Lakshmana personally.
33	अथ प्रतिसमादिष्टो लक्ष्मणः परवीरहा | प्रविवेश गुहां घोरां किष्किन्धां रामशासनात् || १|| द्वारस्था हरयस्तत्र महाकाया महाबलाः | बभूवुर्लक्ष्मणं दृष्ट्वा सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः || २|| निःश्वसन्तं तु तं दृष्ट्वा क्रुद्धं दशरथात्मजम् | बभूवुर्हरयस्त्रस्ता न चैनं पर्यवारयन् || ३|| स तं रत्नमयीं श्रीमान्दिव्यां पुष्पितकाननाम् | रम्यां रत्नसमाकीर्णां ददर्श महतीं गुहाम् || ४|| हर्म्यप्रासादसम्बाधां नानापण्योपशोभिताम् | सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभिताम् || ५|| देवगन्धर्वपुत्रैश्च वानरैः कामरूपिभिः | दिव्य माल्याम्बरधारैः शोभितां प्रियदर्शनैः || ६|| चन्दनागरुपद्मानां गन्धैः सुरभिगन्धिनाम् | मैरेयाणां मधूनां च संमोदितमहापथाम् || ७|| विन्ध्यमेरुगिरिप्रस्थैः प्रासादैर्नैकभूमिभिः | ददर्श गिरिनद्यश्च विमलास्तत्र राघवः || ८|| अङ्गदस्य गृहं रम्यं मैन्दस्य द्विविदस्य च | गवयस्य गवाक्षस्य गजस्य शरभस्य च || ९|| विद्युन्मालेश्च सम्पातेः सूर्याक्षस्य हनूमतः | वीरबाहोः सुबाहोश्च नलस्य च महात्मनः || १०|| कुमुदस्य सुषेणस्य तारजाम्बवतोस्तथा | दधिवक्त्रस्य नीलस्य सुपाटलसुनेत्रयोः || ११|| एतेषां कपिमुख्यानां राजमार्गे महात्मनाम् | ददर्श गृहमुख्यानि महासाराणि लक्ष्मणः || १२|| पाण्डुराभ्रप्रकाशानि दिव्यमाल्ययुतानि च | प्रभूतधनधान्यानि स्त्रीरत्नैः शोभितानि च || १३|| पाण्डुरेण तु शैलेन परिक्षिप्तं दुरासदम् | वानरेन्द्रगृहं रम्यं महेन्द्रसदनोपमम् || १४|| शुल्कैः प्रासादशिखरैः कैलासशिखरोपमैः | सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्टितैरुपशोभितम् || १५|| महेन्द्रदत्तैः श्रीमद्भिर्नीलजीमूतसंनिभैः | दिव्यपुष्पफलैर्वृक्षैः शीतच्छायैर्मनोरमैः || १६|| हरिभिः संवृतद्वारं बलिभिः शस्त्रपाणिभिः | दिव्यमाल्यावृतं शुभ्रं तप्तकाञ्चनतोरणम् || १७|| सुग्रीवस्य गृहं रम्यं प्रविवेश महाबलः | अवार्यमाणः सौमित्रिर्महाभ्रमिव भास्करः || १८|| स सप्त कक्ष्या धर्मात्मा यानासनसमावृताः | प्रविश्य सुमहद्गुप्तं ददर्शान्तःपुरं महत् || १९|| हैमराजतपर्यङ्कैर्बहुभिश्च वरासनैः | महार्हास्तरणोपेतैस्तत्र तत्रोपशोभितम् || २०|| प्रविशन्नेव सततं शुश्राव मधुरस्वरम् | तन्त्रीगीतसमाकीर्णं समगीतपदाक्षरम् || २१|| बह्वीश्च विविधाकारा रूपयौवनगर्विताः | स्त्रियः सुग्रीवभवने ददर्श स महाबलः || २२|| दृष्ट्वाभिजनसम्पन्नाश्चित्रमाल्यकृतस्रजः | वरमाल्यकृतव्यग्रा भूषणोत्तमभूषिताः || २३|| नातृप्तान्नाति च व्यग्रान्नानुदात्तपरिच्छदान् | सुग्रीवानुचरांश्चापि लक्षयामास लक्ष्मणः || २४|| ततः सुग्रीवमासीनं काञ्चने परमासने | महार्हास्तरणोपेते ददर्शादित्यसंनिभम् || २५|| दिव्याभरणचित्राङ्गं दिव्यरूपं यशस्विनम् | दिव्यमाल्याम्बरधरं महेन्द्रमिव दुर्जयम् | दिव्याभरणमाल्याभिः प्रमदाभिः समावृतम् || २६|| रुमां तु वीरः परिरभ्य गाढं वरासनस्थो वरहेमवर्णः | ददर्श सौमित्रिमदीनसत्त्वं विशालनेत्रः सुविशालनेत्रम् || २७||	27	1013
Upon the invitation of Angada, Lakshmana reaches King of Vanaras palace-chambers. Feeling shy to enter inside, where the women are moving about, and also angered at Sugreeva's inactiveness, Lakshmana makes a thunderous noise with his bowstring. Listening that sound Sugreeva is terrorised and sends Tara to pacify Lakshmana. Tara approaches Lakshmana and pacifies his anger and invites him to their palace.
34	तमप्रतिहतं क्रुद्धं प्रविष्टं पुरुषर्षभम् | सुग्रीवो लक्ष्मणं दृष्ट्वा बभूव व्यथितेन्द्रियः || १|| क्रुद्धं निःश्वसमानं तं प्रदीप्तमिव तेजसा | भ्रातुर्व्यसनसन्तप्तं दृष्ट्वा दशरथात्मजम् || २|| उत्पपात हरिश्रेष्ठो हित्वा सौवर्णमासनम् | महान्महेन्द्रस्य यथा स्वलङ्कृत इव ध्वजः || ३|| उत्पतन्तमनूत्पेतू रुमाप्रभृतयः स्त्रियः | सुग्रीवं गगने पूर्णं चन्द्रं तारागणा इव || ४|| संरक्तनयनः श्रीमान्विचचाल कृताञ्जलिः | बभूवावस्थितस्तत्र कल्पवृक्षो महानिव || ५|| रुमा द्वितीयं सुग्रीवं नारीमध्यगतं स्थितम् | अब्रवील्लक्ष्मणः क्रुद्धः सतारं शशिनं यथा || ६|| सत्त्वाभिजनसम्पन्नः सानुक्रोशो जितेन्द्रियः | कृतज्ञः सत्यवादी च राजा लोके महीयते || ७|| यस्तु राजा स्थितोऽधर्मे मित्राणामुपकारिणाम् | मिथ्याप्रतिज्ञां कुरुते को नृशंसतरस्ततः || ८|| शतमश्वानृते हन्ति सहस्रं तु गवानृते | आत्मानं स्वजनं हन्ति पुरुषः पुरुषानृते || ९|| पूर्वं कृतार्थो मित्राणां न तत्प्रतिकरोति यः | कृतघ्नः सर्वभूतानां स वध्यः प्लवगेश्वर || १०|| गीतोऽयं ब्रह्मणा श्लोकः सर्वलोकनमस्कृतः | दृष्ट्वा कृतघ्नं क्रुद्धेन तं निबोध प्लवङ्गम || ११|| ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते तथा | निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः || १२|| अनार्यस्त्वं कृतघ्नश्च मिथ्यावादी च वानर | पूर्वं कृतार्थो रामस्य न तत्प्रतिकरोषि यत् || १३|| ननु नाम कृतार्थेन त्वया रामस्य वानर | सीताया मार्गणे यत्नः कर्तव्यः कृतमिच्छता || १४|| स त्वं ग्राम्येषु भोगेषु सक्तो मिथ्या प्रतिश्रवः | न त्वां रामो विजानीते सर्पं मण्डूकराविणम् || १५|| महाभागेन रामेण पापः करुणवेदिना | हरीणां प्रापितो राज्यं त्वं दुरात्मा महात्मना || १६|| कृतं चेन्नाभिजानीषे रामस्याक्लिष्टकर्मणः | सद्यस्त्वं निशितैर्बाणैर्हतो द्रक्ष्यसि वालिनम् || १७|| न च सङ्कुचितः पन्था येन वाली हतो गतः | समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगाः || १८|| न नूनमिक्ष्वाकुवरस्य कार्मुकाच् च्युताञ्शरान्पश्यसि वज्रसंनिभान् | ततः सुखं नाम निषेवसे सुखी न रामकार्यं मनसाप्यवेक्षसे || १९||	19	1032
Lakshmana enters the inner chambers of the palace. Sugreeva approaches him in humbleness. Then, Lakshmana rebukes Sugreeva with harsh words and warns him to face the wrath of the arrows of Shri Rama.
35	तथा ब्रुवाणं सौमित्रिं प्रदीप्तमिव तेजसा | अब्रवील्लक्ष्मणं तारा ताराधिपनिभानना || १|| नैवं लक्ष्मण वक्तव्यो नायं परुषमर्हति | हरीणामीश्वरः श्रोतुं तव वक्त्राद्विशेषतः || २|| नैवाकृतज्ञः सुग्रीवो न शठो नापि दारुणः | नैवानृतकथो वीर न जिह्मश्च कपीश्वरः || ३|| उपकारं कृतं वीरो नाप्ययं विस्मृतः कपिः | रामेण वीर सुग्रीवो यदन्यैर्दुष्करं रणे || ४|| रामप्रसादात्कीर्तिं च कपिराज्यं च शाश्वतम् | प्राप्तवानिह सुग्रीवो रुमां मां च परन्तप || ५|| सुदुःखं शायितः पूर्वं प्राप्येदं सुखमुत्तमम् | प्राप्तकालं न जानीते विश्वामित्रो यथा मुनिः || ६|| घृताच्यां किल संसक्तो दशवर्षाणि लक्ष्मण | अहोऽमन्यत धर्मात्मा विश्वामित्रो महामुनिः || ७|| स हि प्राप्तं न जानीते कालं कालविदां वरः | विश्वामित्रो महातेजाः किं पुनर्यः पृथग्जनः || ८|| देहधर्मं गतस्यास्य परिश्रान्तस्य लक्ष्मण | अवितृप्तस्य कामेषु रामः क्षन्तुमिहार्हति || ९|| न च रोषवशं तात गन्तुमर्हसि लक्ष्मण | निश्चयार्थमविज्ञाय सहसा प्राकृतो यथा || १०|| सत्त्वयुक्ता हि पुरुषास्त्वद्विधाः पुरुषर्षभ | अविमृश्य न रोषस्य सहसा यान्ति वश्यताम् || ११|| प्रसादये त्वां धर्मज्ञ सुग्रीवार्थे समाहिता | महान्रोषसमुत्पन्नः संरम्भस्त्यज्यताम् अयम् || १२|| रुमां मां कपिराज्यं च धनधान्यवसूनि च | रामप्रियार्थं सुग्रीवस्त्यजेदिति मतिर्मम || १३|| समानेष्व्यति सुग्रीवः सीतया सह राघवम् | शशाङ्कमिव रोहिष्या निहत्वा रावणं रणे || १४|| शतकोटिसहस्राणि लङ्कायां किल रक्षसाम् | अयुतानि च षट्त्रिंशत्सहस्राणि शतानि च || १५|| अहत्वा तांश्च दुर्धर्षान्राक्षसान्कामरूपिणः | न शक्यो रावणो हन्तुं येन सा मैथिली हृता || १६|| ते न शक्या रणे हन्तुमसहायेन लक्ष्मण | रावणः क्रूरकर्मा च सुग्रीवेण विशेषतः || १७|| एवमाख्यातवान्वाली स ह्यभिज्ञो हरीश्वरः | आगमस्तु न मे व्यक्तः श्रवात्तस्य ब्रवीम्यहम् || १८|| त्वत्सहायनिमित्तं वै प्रेषिता हरिपुङ्गवाः | आनेतुं वानरान्युद्धे सुबहून्हरियूथपान् || १९|| तांश्च प्रतीक्षमाणोऽयं विक्रान्तान्सुमहाबलान् | राघवस्यार्थसिद्ध्यर्थं न निर्याति हरीश्वरः || २०|| कृता तु संस्था सौमित्रे सुग्रीवेण यथापुरा | अद्य तैर्वानरैर्सर्वैरागन्तव्यं महाबलैः || २१|| ऋक्षकोटिसहस्राणि गोलाङ्गूलशतानि च | अद्य त्वामुपयास्यन्ति जहि कोपमरिन्दम | कोट्योऽनेकास्तु काकुत्स्थ कपीनां दीप्ततेजसाम् || २२|| तव हि मुखमिदं निरीक्ष्य कोपात् क्षतजनिभे नयने निरीक्षमाणाः | हरिवरवनिता न यान्ति शान्तिं प्रथमभयस्य हि शङ्किताः स्म सर्वाः || २३||	23	1055
Tara informs Lakshmana that all the Vanara forces are mobilized and they will be present themselves shortly before Shri Rama..

इत्यार्षे श्री रामायणे किष्किन्धाकाण्डे एकादश: भाग:

 

Kiṣkindhākāṇḍa Part-10

Kiṣkindhākāṇḍa Part-12