किष्किन्धाकाण्ड - Kiṣkindhākāṇḍa (भाग - १७ ;;; Part – 17)

 

किष्किन्धाकाण्ड - Kiṣkindhākāṇḍa (भाग - १७ ;;; Part – 17)

Sarga number as per Ramayana	Shlokas extracted	No. of shlokas	Cumulative number of shlokas in this Kanda
54	तथा ब्रुवति तारे तु ताराधिपतिवर्चसि | अथ मेने हृतं राज्यं हनुमानङ्गदेन तत् || १|| बुद्ध्या ह्यष्टाङ्गया युक्तं चतुर्बलसमन्वितम् | चतुर्दशगुणं मेने हनुमान्वालिनः सुतम् || २|| आपूर्यमाणं शश्वच्च तेजोबलपराक्रमैः | शशिनं शुक्लपक्षादौ वर्धमानमिव श्रिया || ३|| बृहस्पतिसमं बुद्ध्या विक्रमे सदृशं पितुः | शुश्रूषमाणं तारस्य शुक्रस्येव पुरन्दरम् || ४|| भर्तुरर्थे परिश्रान्तं सर्वशास्त्रविशारदम् | अभिसन्धातुमारेभे हनुमानङ्गदं ततः || ५|| स चतुर्णामुपायानां तृतीयमुपवर्णयन् | भेदयामास तान्सर्वान्वानरान्वाक्यसम्पदा || ६|| तेषु सर्वेषु भिन्नेषु ततोऽभीषयदङ्गदम् | भीषणैर्बहुभिर्वाक्यैः कोपोपायसमन्वितैः || ७|| त्वं समर्थतरः पित्रा युद्धे तारेय वै धुरम् | दृढं धारयितुं शक्तः कपिराज्यं यथा पिता || ८|| नित्यमस्थिरचित्ता हि कपयो हरिपुङ्गव | नाज्ञाप्यं विषहिष्यन्ति पुत्रदारान्विना त्वया || ९|| त्वां नैते ह्यनुयुञ्जेयुः प्रत्यक्षं प्रवदामि ते | यथायं जाम्बवान्नीलः सुहोत्रश्च महाकपिः || १०|| न ह्यहं त इमे सर्वे सामदानादिभिर्गुणैः | दण्डेन न त्वया शक्याः सुग्रीवादपकर्षितुम् || ११|| विगृह्यासनमप्याहुर्दुर्बलेन बलीयसः | आत्मरक्षाकरस्तस्मान्न विगृह्णीत दुर्बलः || १२|| यां चेमां मन्यसे धात्रीमेतद्बिलमिति श्रुतम् | एतल्लक्ष्मणबाणानामीषत्कार्यं विदारणे || १३|| स्वल्पं हि कृतमिन्द्रेण क्षिपता ह्यशनिं पुरा | लक्ष्मणो निशितैर्बाणैर्भिन्द्यात्पत्रपुटं यथा | लक्ष्मणस्य च नाराचा बहवः सन्ति तद्विधाः || १४|| अवस्थाने यदैव त्वमासिष्यसि परन्तप | तदैव हरयः सर्वे त्यक्ष्यन्ति कृतनिश्चयाः || १५|| स्मरन्तः पुत्रदाराणां नित्योद्विग्ना बुभुक्षिताः | खेदिता दुःखशय्याभिस्त्वां करिष्यन्ति पृष्ठतः || १६|| स त्वं हीनः सुहृद्भिश्च हितकामैश्च बन्धुभिः | तृणादपि भृशोद्विग्नः स्पन्दमानाद्भविष्यसि || १७|| न च जातु न हिंस्युस्त्वां घोरा लक्ष्मणसायकाः | अपवृत्तं जिघांसन्तो महावेगा दुरासदाः || १८|| अस्माभिस्तु गतं सार्धं विनीतवदुपस्थितम् | आनुपूर्व्यात्तु सुग्रीवो राज्ये त्वां स्थापयिष्यति || १९|| धर्मकामः पितृव्यस्ते प्रीतिकामो दृढव्रतः | शुचिः सत्यप्रतिज्ञश्च ना त्वां जातु जिघांसति || २०|| प्रियकामश्च ते मातुस्तदर्थं चास्य जीवितम् | तस्यापत्यं च नास्त्यन्यत्तस्मादङ्गद गम्यताम् || २१||	21	1482
Shri Hanuman advises Angada and others to desist from resorting to fast unto death, from the fear of Sugreeva.
55	श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम् | स्वामिसत्कारसंयुक्तमङ्गदो वाक्यमब्रवीत् || १|| स्थैर्यं सर्वात्मना शौचमानृशंस्यमथार्जवम् | विक्रमैश्चैव धैर्यं च सुग्रीवे नोपपद्यते || २|| भ्रातुर्ज्येष्ठस्य यो भार्यां जीवितो महिषीं प्रियाम् | धर्मेण मातरं यस्तु स्वीकरोति जुगुप्सितः || ३|| कथं स धर्मं जानीते येन भ्रात्रा दुरात्मना | युद्धायाभिनियुक्तेन बिलस्य पिहितं मुखम् || ४|| सत्यात्पाणिगृहीतश्च कृतकर्मा महायशाः | विस्मृतो राघवो येन स कस्य सुकृतं स्मरेत् || ५|| लक्ष्मणस्य भयाद्येन नाधर्मभयभीरुणा | आदिष्टा मार्गितुं सीतां धर्ममस्मिन्कथं भवेत् || ६|| तस्मिन्पापे कृतघ्ने तु स्मृतिहीने चलात्मनि | आर्यः को विश्वसेज्जातु तत्कुलीनो जिजीविषुः || ७|| राज्ये पुत्रं प्रतिष्ठाप्य सगुणो निर्गुणोऽपि वा | कथं शत्रुकुलीनं मां सुग्रीवो जीवयिष्यति || ८|| भिन्नमन्त्रोऽपराद्धश्च हीनशक्तिः कथं ह्यहम् | किष्किन्धां प्राप्य जीवेयमनाथ इव दुर्बलः || ९|| उपांशुदण्डेन हि मां बन्धनेनोपपादयेत् | शठः क्रूरो नृशंसश्च सुग्रीवो राज्यकारणात् || १०|| बन्धनाच्चावसादान्मे श्रेयः प्रायोपवेशनम् | अनुजानीत मां सर्वे गृहान्गच्छन्तु वानराः || ११|| अहं वः प्रतिजानामि न गमिष्याम्यहं पुरीम् | इहैव प्रायमासिष्ये श्रेयो मरणमेव मे || १२|| अभिवादनपूर्वं तु राजा कुशलमेव च | वाच्यस्ततो यवीयान्मे सुग्रीवो वानरेश्वरः || १३|| आरोग्यपूर्वं कुशलं वाच्या माता रुमा च मे | मातरं चैव मे तारामाश्वासयितुमर्हथ || १४|| प्रकृत्या प्रियपुत्रा सा सानुक्रोशा तपस्विनी | विनष्टं मामिह श्रुत्वा व्यक्तं हास्यति जीवितम् || १५|| एतावदुक्त्वा वचनं वृद्धानप्यभिवाद्य च | संविवेशाङ्गदो भूमौ रुदन्दर्भेषु दुर्मनाः || १६|| तस्य संविशतस्तत्र रुदन्तो वानरर्षभाः | नयनेभ्यः प्रमुमुचुरुष्णं वै वारिदुःखिताः || १७|| सुग्रीवं चैव निन्दन्तः प्रशंसन्तश्च वालिनम् | परिवार्याङ्गदो सर्वे व्यवस्यन्प्रायमासितुम् || १८|| मतं तद्वालिपुत्रस्य विज्ञाय प्लवगर्षभाः | उपस्पृश्योदकं सर्वे प्राङ्मुखाः समुपाविशन् | दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु उदक्तीरं समाश्रिताः || १९|| स संविशद्भिर्बहुभिर्महीधरो महाद्रिकूटप्रमितैः प्लवङ्गमैः || २०|| बभूव संनादितनिर्झरान्तरो भृशं नदद्भिर्जलदैरिवोल्बणैः || २१||	21	1503
Angada and others do not pay heed to Shri Hanuman’s advice.  Vanaras recount everything and that of Jataayu’s death in the encounter with Ravana.
56	उपविष्टास्तु ते सर्वे यस्मिन्प्रायं गिरिस्थले | हरयो गृध्रराजश्च तं देशमुपचक्रमे || १|| साम्पातिर्नाम नाम्ना तु चिरजीवी विहङ्गमः | भ्राता जटायुषः श्रीमान्प्रख्यातबलपौरुषः || २|| कन्दरादभिनिष्क्रम्य स विन्ध्यस्य महागिरेः | उपविष्टान्हरीन्दृष्ट्वा हृष्टात्मा गिरमब्रवीत् || ३|| विधिः किल नरं लोके विधानेनानुवर्तते | यथायं विहितो भक्ष्यश्चिरान्मह्यमुपागतः || ४|| परम्पराणां भक्षिष्ये वानराणां मृतं मृतम् | उवाचैवं वचः पक्षी तान्निरीक्ष्य प्लवङ्गमान् || ५|| तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भक्षलुब्धस्य पक्षिणः | अङ्गदः परमायस्तो हनूमन्तमथाब्रवीत् || ६|| पश्य सीतापदेशेन साक्षाद्वैवस्वतो यमः | इमं देशमनुप्राप्तो वानराणां विपत्तये || ७|| रामस्य न कृतं कार्यं राज्ञो न च वचः कृतम् | हरीणामियमज्ञाता विपत्तिः सहसागता || ८|| वैदेह्याः प्रियकामेन कृतं कर्म जटायुषा | गृध्रराजेन यत्तत्र श्रुतं वस्तदशेषतः || ९|| तथा सर्वाणि भूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि | प्रियं कुर्वन्ति रामस्य त्यक्त्वा प्राणान्यथा वयम् || १०|| राघवार्थे परिश्रान्ता वयं सन्त्यक्तजीविताः | कान्ताराणि प्रपन्नाः स्म न च पश्याम मैथिलीम् || ११|| स सुखी गृध्रराजस्तु रावणेन हतो रणे | मुक्तश्च सुग्रीवभयाद्गतश्च परमां गतिम् || १२|| जटायुषो विनाशेन राज्ञो दशरथस्य च | हरणेन च वैदेह्याः संशयं हरयो गताः || १३|| रामलक्ष्मणयोर्वासामरण्ये सह सीतया | राघवस्य च बाणेन वालिनश्च तथा वधः || १४|| रामकोपादशेषाणां राक्षसानां तथा वधः | कैकेय्या वरदानेन इदं हि विकृतं कृतम् || १५|| तत्तु श्रुत्वा तदा वाक्यमङ्गदस्य मुखोद्गतम् | अब्रवीद्वचनं गृध्रस्तीक्ष्णतुण्डो महास्वनः || १६|| कोऽयं गिरा घोषयति प्राणैः प्रियतरस्य मे | जटायुषो वधं भ्रातुः कम्पयन्निव मे मनः || १७|| कथमासीज्जनस्थाने युद्धं राक्षसगृध्रयोः | नामधेयमिदं भ्रातुश्चिरस्याद्य मया श्रुतम् || १८|| यवीयसो गुणज्ञस्य श्लाघनीयस्य विक्रमैः | तदिच्छेयमहं श्रोतुं विनाशं वानरर्षभाः || १९|| भ्रातुर्जटायुषस्तस्य जनस्थाननिवासिनः | तस्यैव च मम भ्रातुः सखा दशरथः कथम् | यस्य रामः प्रियः पुत्रो ज्येष्ठो गुरुजनप्रियः || २०|| सूर्यांशुदग्धपक्षत्वान्न शक्नोमि विसर्पितुम् | इच्छेयं पर्वतादस्मादवतर्तुमरिन्दमाः || २१||	21	1524
Sampaati, the elder brother of Jatayu, who saw vanaras, wanted to gluttonise all the vanara-s. However, when he hears about Jataayu's death, seeks their help to lower him down from mountain heights, to listen more of his brother Jataayu.
57	शोकाद्भ्रष्टस्वरमपि श्रुत्वा ते हरियूथपाः | श्रद्दधुर्नैव तद्वाक्यं कर्मणा तस्य शङ्किताः || १|| ते प्रायमुपविष्टास्तु दृष्ट्वा गृध्रं प्लवङ्गमाः | चक्रुर्बुद्धिं तदा रौद्रां सर्वान्नो भक्षयिष्यति || २|| सर्वथा प्रायमासीनान्यदि नो भक्षयिष्यति | कृतकृत्या भविष्यामः क्षिप्रं सिद्धिमितो गताः || ३|| एतां बुद्धिं ततश्चक्रुः सर्वे ते वानरर्षभाः | अवतार्य गिरेः शृङ्गाद्गृध्रमाहाङ्गदस्तदा || ४|| बभूवुर्क्षरजो नाम वानरेन्द्रः प्रतापवान् | ममार्यः पार्थिवः पक्षिन्धार्मिकौ तस्य चात्मजौ || ५|| सुग्रीवश्चैव वली च पुत्रावोघबलावुभौ | लोके विश्रुतकर्माभूद्राजा वाली पिता मम || ६|| राजा कृत्स्नस्य जगत इक्ष्वाकूणां महारथः | रामो दाशरथिः श्रीमान्प्रविष्टो दण्डकावनम् || ७|| लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया | पितुर्निदेशनिरतो धर्म्यं पन्थानमाश्रितः | तस्य भार्या जनस्थानाद्रावणेन हृता बलात् || ८|| रामस्य च पितुर्मित्रं जटायुर्नाम गृध्रराट् | ददर्श सीतां वैदेहीं ह्रियमाणां विहायसा || ९|| रावणं विरथं कृत्वा स्थापयित्वा च मैथिलीम् | परिश्रान्तश्च वृद्धश्च रावणेन हतो रणे || १०|| एवं गृध्रो हतस्तेन रावणेन बहीयसा | संस्कृतश्चापि रामेण गतश्च गतिमुत्तमाम् || ११|| ततो मम पितृव्येण सुग्रीवेण महात्मना | चकार राघवः सख्यं सोऽवधीत्पितरं मम || १२|| माम पित्रा विरुद्धो हि सुग्रीवः सचिवैः सह | निहत्य वालिनं रामस्ततस्तमभिषेचयत् || १३|| स राज्ये स्थापितस्तेन सुग्रीवो वानरेश्वरः | राजा वानरमुख्यानां येन प्रस्थापिता वयम् || १४|| एवं रामप्रयुक्तास्तु मार्गमाणास्ततस्ततः | वैदेहीं नाधिगच्छामो रात्रौ सूर्यप्रभाम् इव || १५|| ते वयं दण्दकारण्यं विचित्य सुसमाहिताः | अज्ञानात्तु प्रविष्टाः स्म धरण्या विवृतं बिलम् || १६|| मयस्य माया विहितं तद्बिलं च विचिन्वताम् | व्यतीतस्तत्र नो मासो यो राज्ञा सामयः कृतः || १७|| ते वयं कपिराजस्य सर्वे वचनकारिणः | कृतां संस्थामतिक्रान्ता भयात्प्रायमुपास्महे || १८|| क्रुद्धे तस्मिंस्तु काकुत्स्थे सुग्रीवे च सलक्ष्मणे | गतानामपि सर्वेषां तत्र नो नास्ति जीवितम् || १९||	19	1543
Angada narrates their story to Sampaati, viz., Seeta’s abduction, Jatayu’s death, the friendship between Sugreeva and Shri Rama, their search for Seeta. He explains that as they transgressed the order of Sugreeva, they did not return to Kishkindha, and therefore they resorted to fast-unto-death.

इत्यार्षे श्री रामायणे किष्किन्धाकाण्डे सप्तदश: भाग:

 

Kiṣkindhākāṇḍa Part-16

Kiṣkindhākāṇḍa Part-18