किष्किन्धाकाण्ड - Kiṣkindhākāṇḍa (भाग - ७ ;;; Part – 7)

 

किष्किन्धाकाण्ड - Kiṣkindhākāṇḍa (भाग - ७ ;;; Part – 7)

Sarga number as per Ramayana	Shlokas extracted	No. of shlokas	Cumulative number of shlokas in this Kanda
21	ततो निपतितां तारां च्युतां तारामिवाम्बरात् | शनैराश्वासयामास हनूमान्हरियूथपः || १|| गुणदोषकृतं जन्तुः स्वकर्मफलहेतुकम् | अव्यग्रस्तदवाप्नोति सर्वं प्रेत्य शुभाशुभम् || २|| शोच्या शोचसि कं शोच्यं दीनं दीनानुकम्पसे | कश्च कस्यानुशोच्योऽस्ति देहेऽस्मिन्बुद्बुदोपमे || ३|| अङ्गदस्तु कुमारोऽयं द्रष्टव्यो जीवपुत्रया | आयत्या च विधेयानि समर्थान्यस्य चिन्तय || ४|| जानास्यनियतामेवं भूतानामागतिं गतिम् | तस्माच्छुभं हि कर्तव्यं पण्डिते नैहलौकिकम् || ५|| यस्मिन्हरिसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च | वर्तयन्ति कृतांशानि सोऽयं दिष्टान्तमागतः || ६|| यदयं न्यायदृष्टार्थः सामदानक्षमापरः | गतो धर्मजितां भूमिं नैनं शोचितुमर्हसि || ७|| सर्वे च हरिशार्दूल पुत्रश्चायं तवाङ्गदः | हर्यृष्कपतिराज्यं च त्वत्सनाथमनिन्दिते || ८|| ताविमौ शोकसन्तप्तौ शनैः प्रेरय भामिनि | त्वया परिगृहीतोऽयमङ्गदः शास्तु मेदिनीम् || ९|| सन्ततिश्च यथादृष्टा कृत्यं यच्चापि साम्प्रतम् | राज्ञस्तत्क्रियतां सर्वमेष कालस्य निश्चयः || १०|| संस्कार्यो हरिराजस्तु अङ्गदश्चाभिषिच्यताम् | सिंहासनगतं पुत्रं पश्यन्ती शान्तिमेष्यसि || ११|| सा तस्य वचनं श्रुत्वा भर्तृव्यसनपीडिता | अब्रवीदुत्तरं तारा हनूमन्तमवस्थितम् || १२|| अङ्गद प्रतिरूपाणां पुत्राणामेकतः शतम् | हतस्याप्यस्य वीरस्य गात्रसंश्लेषणं वरम् || १३|| न चाहं हरिराजस्य प्रभवाम्यङ्गदस्य वा | पितृव्यस्तस्य सुग्रीवः सर्वकार्येष्वनन्तरः || १४|| न ह्येषा बुद्धिरास्थेया हनूमन्नङ्गदं प्रति | पिता हि बन्धुः पुत्रस्य न माता हरिसत्तम || १५|| न हि मम हरिराजसंश्रयात् क्षमतरमस्ति परत्र चेह वा | अभिमुखहतवीरसेवितं शयनमिदं मम सेवितुं क्षमम् || १६||	16	632
Hanuma tries to console Tara. He states that Angada would not be neglected. Though Vali is dying, Tara alone is the ruler of the Kishkindha kingdom. However, Tara prefers self-immolation along with her husband Vali.
22	वीक्षमाणस्तु मन्दासुः सर्वतो मन्दमुच्छ्वसन् | आदावेव तु सुग्रीवं ददर्श त्वात्मजाग्रतः || १|| तं प्राप्तविजयं वाली सुग्रीवं प्लवगेश्वरम् | आभाष्य व्यक्तया वाचा सस्नेहमिदमब्रवीत् || २|| सुग्रीवदोषेण न मां गन्तुमर्हसि किल्बिषात् | कृष्यमाणं भविष्येण बुद्धिमोहेन मां बलात् || ३|| युगपद्विहितं तात न मन्ये सुखमावयोः | सौहार्दं भ्रातृयुक्तं हि तदिदं जातमन्यथा || ४|| प्रतिपद्य त्वमद्यैव राज्यमेषां वनौकसाम् | मामप्यद्यैव गच्छन्तं विद्धि वैवस्वतक्षयम् || ५|| जीवितं च हि राज्यं च श्रियं च विपुलामिमाम् | प्रजहाम्येष वै तूर्णं महच्चागर्हितं यशः || ६|| अस्यां त्वहमवस्थायां वीर वक्ष्यामि यद्वचः | यद्यप्यसुकरं राजन्कर्तुमेव तदर्हसि || ७|| सुखार्हं सुखसंवृद्धं बालमेनमबालिशम् | बाष्पपूर्णमुखं पश्य भूमौ पतितमङ्गदम् || ८|| मम प्राणैः प्रियतरं पुत्रं पुत्रमिवौरसं | मया हीनमहीनार्थं सर्वतः परिपालय || ९|| त्वमप्यस्य हि दाता च परित्राता च सर्वतः | भयेष्वभयदश्चैव यथाहं प्लवगेश्वर || १०|| एष तारात्मजः श्रीमांस्त्वया तुल्यपराक्रमः | रक्षसां तु वधे तेषामग्रतस्ते भविष्यति || ११|| अनुरूपाणि कर्माणि विक्रम्य बलवान्रणे | करिष्यत्येष तारेयस्तरस्वी तरुणोऽङ्गदः || १२|| सुषेणदुहिता चेयमर्थसूक्ष्मविनिश्चये | औत्पातिके च विविधे सर्वतः परिनिष्ठिता || १३|| यदेषा साध्विति ब्रूयात्कार्यं तन्मुक्तसंशयम् | न हि तारामतं किं चिदन्यथा परिवर्तते || १४|| राघवस्य च ते कार्यं कर्तव्यमविशङ्कया | स्यादधर्मो ह्यकरणे त्वां च हिंस्याद्विमानितः || १५|| इमां च मालामाधत्स्व दिव्यां सुग्रीवकाञ्चनीम् | उदारा श्रीः स्थिता ह्यस्यां सम्प्रजह्यान्मृते मयि || १६|| इत्येवमुक्तः सुग्रीवो वालिना भ्रातृसौहृदात् | हर्षं त्यक्त्वा पुनर्दीनो ग्रहग्रस्त इवोडुराट् || १७|| तद्वालिवचनाच्छान्तः कुर्वन्युक्तमतन्द्रितः | जग्राह सोऽभ्यनुज्ञातो मालां तां चैव काञ्चनीम् || १८|| तां मालां काञ्चनीं दत्त्वा वाली दृष्ट्वात्मजं स्थितम् | संसिद्धः प्रेत्य भावाय स्नेहादङ्गदमब्रवीत् || १९|| देशकालौ भजस्वाद्य क्षममाणः प्रियाप्रिये | सुखदुःखसहः काले सुग्रीववशगो भव || २०|| यथा हि त्वं महाबाहो लालितः सततं मया | न तथा वर्तमानं त्वां सुग्रीवो बहु मंस्यते || २१|| मास्यामित्रैर्गतं गच्छेर्मा शत्रुभिररिन्दम | भर्तुरर्थपरो दान्तः सुग्रीववशगो भव || २२|| न चातिप्रणयः कार्यः कर्तव्योऽप्रणयश् च ते | उभयं हि महादोषं तस्मादन्तरदृग्भव || २३|| इत्युक्त्वाथ विवृत्ताक्षः शरसम्पीडितो भृशम् | विवृतैर्दशनैर्भीमैर्बभूवोत्क्रान्तजीवितः || २४|| हते तु वीरे प्लवगाधिपे तदा प्लवङ्गमास्तत्र न शर्म लेभिरे | वनेचराः सिंहयुते महावने यथा हि गावो निहते गवां पतौ || २५|| ततस्तु तारा व्यसनार्णव प्लुता मृतस्या भर्तुर्वदनं समीक्ष्य सा | जगाम भूमिं परिरभ्य वालिनं महाद्रुमं छिन्नमिवाश्रिता लता || २६||	26	658
The dying Vali regains his consciousness and gives his parting messages to Sugreeva and Angada. He also gives his Golden pendant, given by his father Indra, to Sugreeva and asks him to become the king of Kishkindha kingdom. Angada is advised to behave appropriately with Sugreeva, for he is becoming a father-less son now. Then Vali breathes his last.
23	ततः समुपजिघ्रन्ती कपिराजस्य तन्मुखम् | पतिं लोकाच्च्युतं तारा मृतं वचनमब्रवीत् || १|| शेषे त्वं विषमे दुःखमकृत्वा वचनं मम | उपलोपचिते वीर सुदुःखे वसुधातले || २|| मत्तः प्रियतरा नूनं वानरेन्द्र मही तव | शेषे हि तां परिष्वज्य मां च न प्रतिभाषसे || ३|| सुग्रीव एव विक्रान्तो वीर साहसिक प्रिय | ऋक्षवानरमुख्यास्त्वां बलिनं पर्युपासते || ४|| एषां विलपितं कृच्छ्रमङ्गदस्य च शोचतः | मम चेमां गिरं श्रुत्वा किं त्वं न प्रतिबुध्यसे || ५|| इदं तच्छूरशयनं यत्र शेषे हतो युधि | शायिता निहता यत्र त्वयैव रिपवः पुरा || ६|| विशुद्धसत्त्वाभिजन प्रिययुद्ध मम प्रिय | मामनाथां विहायैकां गतस्त्वमसि मानद || ७|| शूराय न प्रदातव्या कन्या खलु विपश्चिता | शूरभार्यां हतां पश्य सद्यो मां विधवां कृताम् || ८|| अवभग्नश्च मे मानो भग्ना मे शाश्वती गतिः | अगाधे च निमग्नास्मि विपुले शोकसागरे || ९|| अश्मसारमयं नूनमिदं मे हृदयं दृढम् | भर्तारं निहतं दृष्ट्वा यन्नाद्य शतधा गतम् || १०|| सुहृच्चैव हि भर्ता च प्रकृत्या च मम प्रियः | आहवे च पराक्रान्तः शूरः पञ्चत्वमागतः || ११|| पतिहीना तु या नारी कामं भवतु पुत्रिणी | धनधान्यैः सुपूर्णापि विधवेत्युच्यते बुधैः || १२|| स्वगात्रप्रभवे वीर शेषे रुधिरमण्डले | कृमिरागपरिस्तोमे त्वमेवं शयने यथा || १३|| रेणुशोणितसंवीतं गात्रं तव समन्ततः | परिरब्धुं न शक्नोमि भुजाभ्यां प्लवगर्षभ || १४|| कृतकृत्योऽद्य सुग्रीवो वैरेऽस्मिन्नतिदारुणे | यस्य रामविमुक्तेन हृतमेकेषुणा भयम् || १५|| शरेण हृदि लग्नेन गात्रसंस्पर्शने तव | वार्यामि त्वां निरीक्षन्ती त्वयि पञ्चत्वमागते || १६|| उद्बबर्ह शरं नीलस्तस्य गात्रगतं तदा | गिरिगह्वरसंलीनं दीप्तमाशीविषं यथा || १७|| तस्य निष्कृष्यमाणस्य बाणस्य च बभौ द्युतिः | अस्तमस्तकसंरुद्धो रश्मिर्दिनकरादिव || १८|| पेतुः क्षतजधारास्तु व्रणेभ्यस्तस्य सर्वशः | ताम्रगैरिकसम्पृक्ता धारा इव धराधरात् || १९|| अवकीर्णं विमार्जन्ती भर्तारं रणरेणुना | अस्रैर्नयनजैः शूरं सिषेचास्त्रसमाहतम् || २०|| रुधिरोक्षितसर्वाङ्गं दृष्ट्वा विनिहतं पतिम् | उवाच तारा पिङ्गाक्षं पुत्रमङ्गदमङ्गना || २१|| अवस्थां पश्चिमां पश्य पितुः पुत्र सुदारुणाम् | सम्प्रसक्तस्य वैरस्य गतोऽन्तः पापकर्मणा || २२|| बालसूर्योदयतनुं प्रयान्तं यमसादनम् | अभिवादय राजानं पितरं पुत्र मानदम् || २३|| एवमुक्तः समुत्थाय जग्राह चरणौ पितुः | भुजाभ्यां पीनवृताभ्यामङ्गदोऽहमिति ब्रुवन् || २४|| अभिवादयमानं त्वामङ्गदं त्वं यथापुरा | दीर्घायुर्भव पुत्रेति किमर्थं नाभिभाषसे || २५|| अहं पुत्रसहाया त्वामुपासे गतचेतनम् | सिंहेन निहतं सद्यो गौः सवत्सेव गोवृषम् || २६|| इष्ट्वा सङ्ग्रामयज्ञेन नानाप्रहरणाम्भसा | अस्मिन्नवभृथे स्नातः कथं पत्न्या मया विना || २७|| या दत्ता देवराजेन तव तुष्टेन संयुगे | शातकुम्भमयीं मालां तां ते पश्यामि नेह किम् || २८|| राजश्रीर्न जहाति त्वां गतासुमपि मानद | सूर्यस्यावर्तमानस्य शैलराजमिव प्रभा || २९|| न मे वचः पथ्यमिदं त्वया कृतं न चास्मि शक्ता हि निवारणे तव | हता सपुत्रास्मि हतेन संयुगे सह त्वया श्रीर्विजहाति माम् इह || ३०||	30	688
Tara's laments for her departed husband Vali.

इत्यार्षे श्री रामायणे किष्किन्धाकाण्डे सप्तम: भाग:

 

Kiṣkindhākāṇḍa Part-6

Kiṣkindhākāṇḍa Part-8