सुन्दरकाण्ड - Sundarakāṇḍa (भाग - ५ ;;; Part – 5)

 

सुन्दरकाण्ड - Sundarakāṇḍa (भाग - ५ ;;; Part – 5)

Sarga number as per Ramayana	Shlokas extracted	No. of shlokas	Cumulative number of shlokas in this Kanda
9	तस्यालयवरिष्ठस्य मध्ये विपुलमायतम् | ददर्श भवनश्रेष्ठं हनूमान्मारुतात्मजः || १|| अर्धयोजनविस्तीर्णमायतं योजनं हि तत् | भवनं राक्षसेन्द्रस्य बहुप्रासादसङ्कुलम् || २|| मार्गमाणस्तु वैदेहीं सीतामायतलोचनाम् | सर्वतः परिचक्राम हनूमानरिसूदनः || ३|| चतुर्विषाणैर्द्विरदैस्त्रिविषाणैस्तथैव च | परिक्षिप्तमसम्बाधं रक्ष्यमाणमुदायुधैः || ४|| राक्षसीभिश्च पत्नीभी रावणस्य निवेशनम् | आहृताभिश्च विक्रम्य राजकन्याभिरावृतम् || ५|| तन्नक्रमकराकीर्णं तिमिङ्गिलझषाकुलम् | वायुवेगसमाधूतं पन्नगैरिव सागरम् || ६|| या हि वैश्वरणे लक्ष्मीर्या चेन्द्रे हरिवाहने | सा रावणगृहे सर्वा नित्यमेवानपायिनी || ७|| या च राज्ञः कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च | तादृशी तद्विशिष्टा वा ऋद्धी रक्षो गृहेष्विह || ८|| तस्य हर्म्यस्य मध्यस्थं वेश्म चान्यत्सुनिर्मितम् | बहुनिर्यूह सङ्कीर्णं ददर्श पवनात्मजः || ९|| ब्रह्मणोऽर्थे कृतं दिव्यं दिवि यद्विश्वकर्मणा | विमानं पुष्पकं नाम सर्वरत्नविभूषितम् || १०|| परेण तपसा लेभे यत्कुबेरः पितामहात् | कुबेरमोजसा जित्वा लेभे तद्राक्षसेश्वरः || ११|| ईहा मृगसमायुक्तैः कार्यस्वरहिरण्मयैः | सुकृतैराचितं स्तम्भैः प्रदीप्तमिव च श्रिया || १२|| मेरुमन्दरसङ्काशैरुल्लिखद्भिरिवाम्बरम् | कूटागारैः शुभाकारैः सर्वतः समलङ्कृतम् || १३|| ज्वलनार्कप्रतीकाशं सुकृतं विश्वकर्मणा | हेमसोपानसंयुक्तं चारुप्रवरवेदिकम् || १४|| जालवातायनैर्युक्तं काञ्चनैः स्थाटिकैरपि | इन्द्रनीलमहानीलमणिप्रवरवेदिकम् | विमानं पुष्पकं दिव्यमारुरोह महाकपिः || १५|| तत्रस्थः स तदा गन्धं पानभक्ष्यान्नसम्भवम् | दिव्यं संमूर्छितं जिघ्रन्रूपवन्तमिवानिलम् || १६|| स गन्धस्तं महासत्त्वं बन्धुर्बन्धुमिवोत्तमम् | इत एहीत्युवाचेव तत्र यत्र स रावणः || १७|| ततस्तां प्रस्थितः शालां ददर्श महतीं शुभाम् | रावणस्य मनःकान्तां कान्ताम् इव वरस्त्रियम् || १८|| मणिसोपानविकृतां हेमजालविराजिताम् | स्फाटिकैरावृततलां दन्तान्तरितरूपिकाम् || १९|| मुक्ताभिश्च प्रवालैश्च रूप्यचामीकरैरपि | विभूषितां मणिस्तम्भैः सुबहुस्तम्भभूषिताम् || २०|| समैरृजुभिरत्युच्चैः समन्तात्सुविभूषितैः | स्तम्भैः पक्षैरिवात्युच्चैर्दिवं सम्प्रस्थिताम् इव || २१|| महत्या कुथयास्त्रीणं पृथिवीलक्षणाङ्कया | पृथिवीमिव विस्तीर्णां सराष्ट्रगृहमालिनीम् || २२|| नादितां मत्तविहगैर्दिव्यगन्धाधिवासिताम् | परार्ध्यास्तरणोपेतां रक्षोऽधिपनिषेविताम् || २३|| धूम्रामगरुधूपेन विमलां हंसपाण्डुराम् | चित्रां पुष्पोपहारेण कल्माषीमिव सुप्रभाम् || २४|| मनःसंह्लादजननीं वर्णस्यापि प्रसादिनीम् | तां शोकनाशिनीं दिव्यां श्रियः सञ्जननीम् इव || २५|| इन्द्रियाणीन्द्रियार्थैस्तु पञ्च पञ्चभिरुत्तमैः | तर्पयामास मातेव तदा रावणपालिता || २६|| स्वर्गोऽयं देवलोकोऽयमिन्द्रस्येयं पुरी भवेत् | सिद्धिर्वेयं परा हि स्यादित्यमन्यत मारुतिः || २७|| प्रध्यायत इवापश्यत्प्रदीपांस्तत्र काञ्चनान् | धूर्तानिव महाधूर्तैर्देवनेन पराजितान् || २८|| दीपानां च प्रकाशेन तेजसा रावणस्य च | अर्चिर्भिर्भूषणानां च प्रदीप्तेत्यभ्यमन्यत || २९|| ततोऽपश्यत्कुथासीनं नानावर्णाम्बरस्रजम् | सहस्रं वरनारीणां नानावेषविभूषितम् || ३०|| परिवृत्तेऽर्धरात्रे तु पाननिद्रावशं गतम् | क्रीडित्वोपरतं रात्रौ सुष्वाप बलवत्तदा || ३१|| तत्प्रसुप्तं विरुरुचे निःशब्दान्तरभूषणम् | निःशब्दहंसभ्रमरं यथा पद्मवनं महत् || ३२|| तासां संवृतदन्तानि मीलिताक्षाणि मारुतिः | अपश्यत्पद्मगन्धीनि वदनानि सुयोषिताम् || ३३|| प्रबुद्धानीव पद्मानि तासां भूत्वा क्षपाक्षये | पुनःसंवृतपत्राणि रात्राविव बभुस्तदा || ३४|| इमानि मुखपद्मानि नियतं मत्तषट्पदाः | अम्बुजानीव फुल्लानि प्रार्थयन्ति पुनः पुनः || ३५|| इति वामन्यत श्रीमानुपपत्त्या महाकपिः | मेने हि गुणतस्तानि समानि सलिलोद्भवैः || ३६|| सा तस्य शुशुभे शाला ताभिः स्त्रीभिर्विराजिता | शारदीव प्रसन्ना द्यौस्ताराभिरभिशोभिता || ३७|| स च ताभिः परिवृतः शुशुभे राक्षसाधिपः | यथा ह्युडुपतिः श्रीमांस्ताराभिरभिसंवृतः || ३८|| याश्च्यवन्तेऽम्बरात्ताराः पुण्यशेषसमावृताः | इमास्ताः सङ्गताः कृत्स्ना इति मेने हरिस्तदा || ३९|| ताराणामिव सुव्यक्तं महतीनां शुभार्चिषाम् | प्रभावर्णप्रसादाश्च विरेजुस्तत्र योषिताम् || ४०|| व्यावृत्तगुरुपीनस्रक्प्रकीर्णवरभूषणाः | पानव्यायामकालेषु निद्रापहृतचेतसः || ४१|| व्यावृत्ततिलकाः काश्चित्काश्चिदुद्भ्रान्तनूपुराः | पार्श्वे गलितहाराश्च काश्चित्परमयोषितः || ४२|| मुखा हारवृताश्चान्याः काश्चित्प्रस्रस्तवाससः | व्याविद्धरशना दामाः किशोर्य इव वाहिताः || ४३|| सुकुण्डलधराश्चान्या विच्छिन्नमृदितस्रजः | गजेन्द्रमृदिताः फुल्ला लता इव महावने || ४४|| चन्द्रांशुकिरणाभाश्च हाराः कासां चिदुत्कटाः | हंसा इव बभुः सुप्ताः स्तनमध्येषु योषिताम् || ४५|| अपरासां च वैदूर्याः कादम्बा इव पक्षिणः | हेमसूत्राणि चान्यासां चक्रवाका इवाभवन् || ४६|| हंसकारण्डवाकीर्णाश्चक्रवाकोपशोभिताः | आपगा इव ता रेजुर्जघनैः पुलिनैरिव || ४७|| किङ्किणीजालसङ्काशास्ता हेमविपुलाम्बुजाः | भावग्राहा यशस्तीराः सुप्ता नद्य इवाबभुः || ४८|| मृदुष्वङ्गेषु कासां चित्कुचाग्रेषु च संस्थिताः | बभूवुर्भूषणानीव शुभा भूषणराजयः || ४९|| अंशुकान्ताश्च कासां चिन्मुखमारुतकम्पिताः | उपर्युपरि वक्त्राणां व्याधूयन्ते पुनः पुनः || ५०|| ताः पाताका इवोद्धूताः पत्नीनां रुचिरप्रभाः | नानावर्णसुवर्णानां वक्त्रमूलेषु रेजिरे || ५१|| ववल्गुश्चात्र कासां चित्कुण्डलानि शुभार्चिषाम् | मुखमारुतसंसर्गान्मन्दं मन्दं सुयोषिताम् || ५२|| शर्करासवगन्धः स प्रकृत्या सुरभिः सुखः | तासां वदननिःश्वासः सिषेवे रावणं तदा || ५३|| रावणाननशङ्काश्च काश्चिद्रावणयोषितः | मुखानि स्म सपत्नीनामुपाजिघ्रन्पुनः पुनः || ५४|| अत्यर्थं सक्तमनसो रावणे ता वरस्त्रियः | अस्वतन्त्राः सपत्नीनां प्रियमेवाचरंस्तदा || ५५|| बाहूनुपनिधायान्याः पारिहार्य विभूषिताः | अंशुकानि च रम्याणि प्रमदास्तत्र शिश्यिरे || ५६|| अन्या वक्षसि चान्यस्यास्तस्याः का चित्पुनर्भुजम् | अपरा त्वङ्कमन्यस्यास्तस्याश्चाप्यपरा भुजौ || ५७|| ऊरुपार्श्वकटीपृष्ठमन्योन्यस्य समाश्रिताः | परस्परनिविष्टाङ्ग्यो मदस्नेहवशानुगाः || ५८|| अन्योन्यस्याङ्गसंस्पर्शात्प्रीयमाणाः सुमध्यमाः | एकीकृतभुजाः सर्वाः सुषुपुस्तत्र योषितः || ५९|| अन्योन्यभुजसूत्रेण स्त्रीमालाग्रथिता हि सा | मालेव ग्रथिता सूत्रे शुशुभे मत्तषट्पदा || ६०|| लतानां माधवे मासि फुल्लानां वायुसेवनात् | अन्योन्यमालाग्रथितं संसक्तकुसुमोच्चयम् || ६१|| व्यतिवेष्टितसुस्कन्थमन्योन्यभ्रमराकुलम् | आसीद्वनमिवोद्धूतं स्त्रीवनं रावणस्य तत् || ६२|| उचितेष्वपि सुव्यक्तं न तासां योषितां तदा | विवेकः शक्य आधातुं भूषणाङ्गाम्बरस्रजाम् || ६३|| रावणे सुखसंविष्टे ताः स्त्रियो विविधप्रभाः | ज्वलन्तः काञ्चना दीपाः प्रेक्षन्तानिमिषा इव || ६४|| राजर्षिपितृदैत्यानां गन्धर्वाणां च योषितः | रक्षसां चाभवन्कन्यास्तस्य कामवशं गताः || ६५|| न चाकुलीना न च हीनरूपा नादक्षिणा नानुपचार युक्ता | भार्याभवत्तस्य न हीनसत्त्वा न चापि कान्तस्य न कामनीया || ६६|| बभूव बुद्धिस्तु हरीश्वरस्य यदीदृशी राघवधर्मपत्नी | इमा यथा राक्षसराजभार्याः सुजातमस्येति हि साधुबुद्धेः || ६७|| पुनश्च सोऽचिन्तयदार्तरूपो ध्रुवं विशिष्टा गुणतो हि सीता | अथायमस्यां कृतवान्महात्मा लङ्केश्वरः कष्टमनार्यकर्म || ६८||	68	424
Shri Hanuman searches in the Ravana’s mansion, duly observing keenly the sleeping wives of Ravana.
10	तत्र दिव्योपमं मुख्यं स्फाटिकं रत्नभूषितम् | अवेक्षमाणो हनुमान्ददर्श शयनासनम् || १|| तस्य चैकतमे देशे सोऽग्र्यमाल्यविभूषितम् | ददर्श पाण्डुरं छत्रं ताराधिपतिसंनिभम् || २|| बालव्यजनहस्ताभिर्वीज्यमानं समन्ततः | गन्धैश्च विविधैर्जुष्टं वरधूपेन धूपितम् || ३|| परमास्तरणास्तीर्णमाविकाजिनसंवृतम् | दामभिर्वरमाल्यानां समन्तादुपशोभितम् || ४|| तस्मिञ्जीमूतसङ्काशं प्रदीप्तोत्तमकुण्डलम् | लोहिताक्षं महाबाहुं महारजतवाससं || ५|| लोहितेनानुलिप्ताङ्गं चन्दनेन सुगन्धिना | सन्ध्यारक्तमिवाकाशे तोयदं सतडिद्गुणम् || ६|| वृतमाभरणैर्दिव्यैः सुरूपं कामरूपिणम् | सवृक्षवनगुल्माढ्यं प्रसुप्तमिव मन्दरम् || ७|| क्रीडित्वोपरतं रात्रौ वराभरणभूषितम् | प्रियं राक्षसकन्यानां राक्षसानां सुखावहम् || ८|| पीत्वाप्युपरतं चापि ददर्श स महाकपिः | भास्करे शयने वीरं प्रसुप्तं राक्षसाधिपम् || ९|| निःश्वसन्तं यथा नागं रावणं वानरोत्तमः | आसाद्य परमोद्विग्नः सोऽपासर्पत्सुभीतवत् || १०|| अथारोहणमासाद्य वेदिकान्तरमाश्रितः | सुप्तं राक्षसशार्दूलं प्रेक्षते स्म महाकपिः || ११|| शुशुभे राक्षसेन्द्रस्य स्वपतः शयनोत्तमम् | गन्धहस्तिनि संविष्टे यथाप्रस्रवणं महत् || १२|| काञ्चनाङ्गदनद्धौ च ददर्श स महात्मनः | विक्षिप्तौ राक्षसेन्द्रस्य भुजाविन्द्रध्वजोपमौ || १३|| ऐरावतविषाणाग्रैरापीडितकृतव्रणौ | वज्रोल्लिखितपीनांसौ विष्णुचक्रपरिक्षितौ || १४|| पीनौ समसुजातांसौ सङ्गतौ बलसंयुतौ | सुलक्षण नखाङ्गुष्ठौ स्वङ्गुलीतललक्षितौ || १५|| संहतौ परिघाकारौ वृत्तौ करिकरोपमौ | विक्षिप्तौ शयने शुभ्रे पञ्चशीर्षाविवोरगौ || १६|| शशक्षतजकल्पेन सुशीतेन सुगन्धिना | चन्दनेन परार्ध्येन स्वनुलिप्तौ स्वलङ्कृतौ || १७|| उत्तमस्त्रीविमृदितौ गन्धोत्तमनिषेवितौ | यक्षपन्नगगन्धर्वदेवदानवराविणौ || १८|| ददर्श स कपिस्तस्य बाहू शयनसंस्थितौ | मन्दरस्यान्तरे सुप्तौ महार्ही रुषिताविव || १९|| ताभ्यां स परिपूर्णाभ्यां भुजाभ्यां राक्षसाधिपः | शुशुभेऽचलसङ्काशः शृङ्गाभ्यामिव मन्दरः || २०|| चूतपुंनागसुरभिर्बकुलोत्तमसंयुतः | मृष्टान्नरससंयुक्तः पानगन्धपुरःसरः || २१|| तस्य राक्षससिंहस्य निश्चक्राम मुखान्महान् | शयानस्य विनिःश्वासः पूरयन्निव तद्गृहम् || २२|| मुक्तामणिविचित्रेण काञ्चनेन विराजता | मुकुटेनापवृत्तेन कुण्डलोज्ज्वलिताननम् || २३|| रक्तचन्दनदिग्धेन तथा हारेण शोभिता | पीनायतविशालेन वक्षसाभिविराजितम् || २४|| पाण्डुरेणापविद्धेन क्षौमेण क्षतजेक्षणम् | महार्हेण सुसंवीतं पीतेनोत्तमवाससा || २५|| माषराशिप्रतीकाशं निःश्वसन्तं भुजङ्गवत् | गाङ्गे महति तोयान्ते प्रसुतमिव कुञ्जरम् || २६|| चतुर्भिः काञ्चनैर्दीपैर्दीप्यमानैश्चतुर्दिशम् | प्रकाशीकृतसर्वाङ्गं मेघं विद्युद्गणैरिव || २७|| पादमूलगताश्चापि ददर्श सुमहात्मनः | पत्नीः स प्रियभार्यस्य तस्य रक्षःपतेर्गृहे || २८|| शशिप्रकाशवदना वरकुण्डलभूषिताः | अम्लानमाल्याभरणा ददर्श हरियूथपः || २९|| नृत्तवादित्रकुशला राक्षसेन्द्रभुजाङ्कगाः | वराभरणधारिण्यो निषन्ना ददृशे कपिः || ३०|| तासामेकान्तविन्यस्ते शयानां शयने शुभे | ददर्श रूपसम्पन्नामपरां स कपिः स्त्रियम् || ३१|| मुक्तामणिसमायुक्तैर्भूषणैः सुविभूषिताम् | विभूषयन्तीमिव च स्वश्रिया भवनोत्तमम् || ३२|| गौरीं कनकवर्णाभामिष्टामन्तःपुरेश्वरीम् | कपिर्मन्दोदरीं तत्र शयानां चारुरूपिणीम् || ३३|| स तां दृष्ट्वा महाबाहुर्भूषितां मारुतात्मजः | तर्कयामास सीतेति रूपयौवनसम्पदा | हर्षेण महता युक्तो ननन्द हरियूथपः || ३४|| आश्पोटयामास चुचुम्ब पुच्छं ननन्द चिक्रीड जगौ जगाम | स्तम्भानरोहन्निपपात भूमौ निदर्शयन्स्वां प्रकृतिं कपीनाम् || ३५||	35	459
Shri Hanuman observes Ravana sleeping on a magnificent cot in the house. He also sees Mandodari and thinks her to be Seetha and gets elated.

इत्यार्षे श्री रामायणे सुन्दरकाण्डे पञ्चम: भाग:

Sundarakāṇḍa Part-4

Sundarakāṇḍa Part-6