सुन्दरकाण्ड - Sundarakāṇḍa (भाग - ६ ;;; Part – 6)

 

सुन्दरकाण्ड - Sundarakāṇḍa (भाग - ६ ;;; Part – 6)

Sarga number as per Ramayana	Shlokas extracted	No. of shlokas	Cumulative number of shlokas in this Kanda
11	अवधूय च तां बुद्धिं बभूवावस्थितस्तदा | जगाम चापरां चिन्तां सीतां प्रति महाकपिः || १|| न रामेण वियुक्ता सा स्वप्तुमर्हति भामिनी | न भोक्तुं नाप्यलङ्कर्तुं न पानमुपसेवितुम् || २|| नान्यं नरमुपस्थातुं सुराणामपि चेश्वरम् | न हि रामसमः कश्चिद्विद्यते त्रिदशेष्वपि | अन्येयमिति निश्चित्य पानभूमौ चचार सः || ३|| सर्वकामैरुपेतां च पानभूमिं महात्मनः | ददर्श कपिशार्दूलस्तस्य रक्षःपतेर्गृहे || ४|| मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च भागशः | तत्र न्यस्तानि मांसानि पानभूमौ ददर्श सः || ५|| रौक्मेषु च विशलेषु भाजनेष्वर्धभक्षितान् | ददर्श कपिशार्दूल मयूरान्कुक्कुटांस्तथा || ६|| वराहवार्ध्राणसकान्दधिसौवर्चलायुतान् | शल्यान्मृगमयूरांश्च हनूमानन्ववैक्षत || ७|| कृकरान्विविधान्सिद्धांश्चकोरानर्धभक्षितान् | महिषानेकशल्यांश्च छागांश्च कृतनिष्ठितान् | लेख्यमुच्चावचं पेयं भोज्यानि विविधानि च || ८|| तथाम्ललवणोत्तंसैर्विविधै रागषाडवैः | हार नूपुरकेयूरैरपविद्धैर्महाधनैः || ९|| पानभाजनविक्षिप्तैः फलैश् च विविधैरपि | कृतपुष्पोपहारा भूरधिकं पुष्यति श्रियम् || १०|| तत्र तत्र च विन्यस्तैः सुश्लिष्टैः शयनासनैः | पानभूमिर्विना वह्निं प्रदीप्तेवोपलक्ष्यते || ११|| बहुप्रकारैर्विविधैर्वरसंस्कारसंस्कृतैः | मांसैः कुशलसंयुक्तैः पानभूमिगतैः पृथक् || १२|| दिव्याः प्रसन्ना विविधाः सुराः कृतसुरा अपि | शर्करासवमाध्वीकाः पुष्पासवफलासवाः | वासचूर्णैश्च विविधैर्मृष्टास्तैस्तैः पृथक्पृथक् || १३|| सन्तता शुशुभे भूमिर्माल्यैश्च बहुसंस्थितैः | हिरण्मयैश्च करकैर्भाजनैः स्फाटिकैरपि | जाम्बूनदमयैश्चान्यैः करकैरभिसंवृता || १४|| राजतेषु च कुम्भेषु जाम्बूनदमयेषु च | पानश्रेष्ठं तदा भूरि कपिस्तत्र ददर्श ह || १५|| सोऽपश्यच्छातकुम्भानि शीधोर्मणिमयानि च | राजतानि च पूर्णानि भाजनानि महाकपिः || १६|| क्व चिदर्धावशेषाणि क्व चित्पीतानि सर्वशः | क्व चिन्नैव प्रपीतानि पानानि स ददर्श ह || १७|| क्व चिद्भक्ष्यांश्च विविधान्क्व चित्पानानि भागशः | क्व चिदन्नावशेषाणि पश्यन्वै विचचार ह || १८|| क्व चित्प्रभिन्नैः करकैः क्व चिदालोडितैर्घटैः | क्व चित्सम्पृक्तमाल्यानि जलानि च फलानि च || १९|| निरीक्षमाणश्च ततस्ताः स्त्रियः स महाकपिः | जगाम महतीं चिन्तां धर्मसाध्वसशङ्कितः || २०|| परदारावरोधस्य प्रसुप्तस्य निरीक्षणम् | इदं खलु ममात्यर्थं धर्मलोपं करिष्यति || २१|| न हि मे परदाराणां दृष्टिर्विषयवर्तिनी | अयं चात्र मया दृष्टः परदारपरिग्रहः ||२२|| तस्य प्रादुरभूच्चिन्तापुनरन्या मनस्विनः | निश्चितैकान्तचित्तस्य कार्यनिश्चयदर्शिनी || २३|| कामं दृष्ट्वा मया सर्वा विश्वस्ता रावणस्त्रियः | न तु मे मनसः किं चिद्वैकृत्यमुपपद्यते || २४|| मनो हि हेतुः सर्वेषामिन्द्रियाणां प्रवर्तते | शुभाशुभास्ववस्थासु तच्च मे सुव्यवस्थितम् || २५|| नान्यत्र हि मया शक्या वैदेही परिमार्गितुम् | स्त्रियो हि स्त्रीषु दृश्यन्ते सदा सम्परिमार्गणे ||२६|| यस्य सत्त्वस्य या योनिस्तस्यां तत्परिमार्ग्यते | न शक्यं प्रमदा नष्टा मृगीषु परिमार्गितुम् || २७|| तदिदं मार्गितं तावच्छुद्धेन मनसा मया | रावणान्तःपुरं सरं दृश्यते न च जानकी || २८|| देवगन्धर्वकन्याश्च नागकन्याश्च वीर्यवान् | अवेक्षमाणो हनुमान्नैवापश्यत जानकीम् || २९|| तामपश्यन्कपिस्तत्र पश्यंश्चान्या वरस्त्रियः | अपक्रम्य तदा वीरः प्रध्यातुमुपचक्रमे || ३०||	30	489
Pondering over again and realizing that the woman he saw at Ravana's house was not Seetha, Shri Hanuman begins to search again for Seetha in that Lanka.
12	स तस्य मध्ये भवनस्य वानरो लतागृहांश्चित्रगृहान्निशागृहान् | जगाम सीतां प्रति दर्शनोत्सुको न चैव तां पश्यति चारुदर्शनाम् || १|| स चिन्तयामास ततो महाकपिः प्रियामपश्यन्रघुनन्दनस्य ताम् | ध्रुवं नु सीता म्रियते यथा न मे विचिन्वतो दर्शनमेति मैथिली || २|| सा राक्षसानां प्रवरेण बाला स्वशीलसंरक्षण तत्परा सती | अनेन नूनं प्रतिदुष्टकर्मणा हता भवेदार्यपथे परे स्थिता || ३|| विरूपरूपा विकृता विवर्चसो महानना दीर्घविरूपदर्शनाः | समीक्ष्य सा राक्षसराजयोषितो भयाद्विनष्टा जनकेश्वरात्मजा || ४|| सीतामदृष्ट्वा ह्यनवाप्य पौरुषं विहृत्य कालं सह वानरैश् चिरम् | न मेऽस्ति सुग्रीवसमीपगा गतिः सुतीक्ष्णदण्डो बलवांश्च वानरः || ५|| दृष्टमन्तःपुरं सर्वं दृष्ट्वा रावणयोषितः | न सीता दृश्यते साध्वी वृथा जातो मम श्रमः || ६|| किं नु मां वानराः सर्वे गतं वक्ष्यन्ति सङ्गताः | गत्वा तत्र त्वया वीर किं कृतं तद्वदस्व नः || ७|| अदृष्ट्वा किं प्रवक्ष्यामि तामहं जनकात्मजाम् | ध्रुवं प्रायमुपेष्यन्ति कालस्य व्यतिवर्तने || ८|| किं वा वक्ष्यति वृद्धश्च जाम्बवानङ्गदश्च सः | गतं पारं समुद्रस्य वानराश्च समागताः || ९|| अनिर्वेदः श्रियो मूलमनिर्वेदः परं सुखम् | भूयस्तावद्विचेष्यामि न यत्र विचयः कृतः || १०|| अनिर्वेदो हि सततं सर्वार्थेषु प्रवर्तकः | करोति सफलं जन्तोः कर्म यच्च करोति सः || ११|| तस्मादनिर्वेद कृतं यत्नं चेष्टेऽहमुत्तमम् | अदृष्टांश्च विचेष्यामि देशान्रावणपालितान् || १२|| आपानशालाविचितास्तथा पुष्पगृहाणि च | चित्रशालाश्च विचिता भूयः क्रीडागृहाणि च || १३|| निष्कुटान्तररथ्याश्च विमानानि च सर्वशः | इति सञ्चिन्त्य भूयोऽपि विचेतुमुपचक्रमे || १४|| भूमीगृहांश्चैत्यगृहान्गृहातिगृहकानपि | उत्पतन्निपतंश्चापि तिष्ठन्गच्छन्पुनः क्व चित् || १५|| अपावृण्वंश्च द्वाराणि कपाटान्यवघट्टयन् | प्रविशन्निष्पतंश्चापि प्रपतन्नुत्पतन्नपि | सर्वमप्यवकाशं स विचचार महाकपिः || १६|| चतुरङ्गुलमात्रोऽपि नावकाशः स विद्यते | रावणान्तःपुरे तस्मिन्यं कपिर्न जगाम सः || १७|| प्राकरान्तररथ्याश्च वेदिकश्चैत्यसंश्रयाः | श्वभ्राश्च पुष्करिण्यश्च सर्वं तेनावलोकितम् || १८|| राक्षस्यो विविधाकारा विरूपा विकृतास्तथा | दृष्टा हनूमता तत्र न तु सा जनकात्मजा || १९|| रूपेणाप्रतिमा लोके वरा विद्याधर स्त्रियः | दृटा हनूमता तत्र न तु राघवनन्दिनी || २०|| नागकन्या वरारोहाः पूर्णचन्द्रनिभाननाः | दृष्टा हनूमता तत्र न तु सीता सुमध्यमा || २१|| प्रमथ्य राक्षसेन्द्रेण नागकन्या बलाद्धृताः | दृष्टा हनूमता तत्र न सा जनकनन्दिनी || २२|| सोऽपश्यंस्तां महाबाहुः पश्यंश्चान्या वरस्त्रियः | विषसाद महाबाहुर्हनूमान्मारुतात्मजः || २३|| उद्योगं वानरेन्द्राणं प्लवनं सागरस्य च | व्यर्थं वीक्ष्यानिलसुतश्चिन्तां पुनरुपागमत् || २४|| अवतीर्य विमानाच्च हनूमान्मारुतात्मजः | चिन्तामुपजगामाथ शोकोपहतचेतनः || २५||	25	514
Shri Hanuman gets depressed, as he could not find Seeta inspite of repeated searches.  He thinks that Seetha might be dead and thus, gets into pessimistic mood for a moment.
13	विमानात्तु सुसङ्क्रम्य प्राकारं हरियूथपः | हनूमान्वेगवानासीद्यथा विद्युद्घनान्तरे || १|| सम्परिक्रम्य हनुमान्रावणस्य निवेशनान् | अदृष्ट्वा जानकीं सीतामब्रवीद्वचनं कपिः || २|| भूयिष्ठं लोडिता लङ्का रामस्य चरता प्रियम् | न हि पश्यामि वैदेहीं सीतां सर्वाङ्गशोभनाम् || ३|| पल्वलानि तटाकानि सरांसि सरितस्तथा | नद्योऽनूपवनान्ताश्च दुर्गाश्च धरणीधराः | लोडिता वसुधा सर्वा न च पश्यामि जानकीम् || ४|| इह सम्पातिना सीता रावणस्य निवेशने | आख्याता गृध्रराजेन न च पश्यामि ताम् अहम् || ५|| किं नु सीताथ वैदेही मैथिली जनकात्मजा | उपतिष्ठेत विवशा रावणं दुष्टचारिणम् || ६|| क्षिप्रमुत्पततो मन्ये सीतामादाय रक्षसः | बिभ्यतो रामबाणानामन्तरा पतिता भवेत् || ७|| अथ वा ह्रियमाणायाः पथि सिद्धनिषेविते | मन्ये पतितमार्याया हृदयं प्रेक्ष्य सागरम् || ८|| रावणस्योरुवेगेन भुजाभ्यां पीडितेन च | तया मन्ये विशालाक्ष्या त्यक्तं जीवितमार्यया || ९|| उपर्युपरि वा नूनं सागरं क्रमतस्तदा | विवेष्टमाना पतिता समुद्रे जनकात्मजा || १०|| आहो क्षुद्रेण चानेन रक्षन्ती शीलमात्मनः | अबन्धुर्भक्षिता सीता रावणेन तपस्विनी || ११|| अथ वा राक्षसेन्द्रस्य पत्नीभिरसितेक्षणा | अदुष्टा दुष्टभावाभिर्भक्षिता सा भविष्यति || १२|| सम्पूर्णचन्द्रप्रतिमं पद्मपत्रनिभेक्षणम् | रामस्य ध्यायती वक्त्रं पञ्चत्वं कृपणा गता || १३|| हा राम लक्ष्मणेत्येव हायोध्येति च मैथिली | विलप्य बहु वैदेही न्यस्तदेहा भविष्यति || १४|| अथ वा निहिता मन्ये रावणस्य निवेशने | नूनं लालप्यते मन्दं पञ्जरस्थेव शारिका || १५|| जनकस्य कुले जाता रामपत्नी सुमध्यमा | कथमुत्पलपत्राक्षी रावणस्य वशं व्रजेत् || १६|| विनष्टा वा प्रनष्टा वा मृता वा जनकात्मजा | रामस्य प्रियभार्यस्य न निवेदयितुं क्षमम् || १७|| निवेद्यमाने दोषः स्याद्दोषः स्यादनिवेदने | कथं नु खलु कर्तव्यं विषमं प्रतिभाति मे || १८|| अस्मिन्नेवङ्गते कर्ये प्राप्तकालं क्षमं च किम् | भवेदिति मतिं भूयो हनुमान्प्रविचारयन् || १९|| यदि सीतामदृष्ट्वाहं वानरेन्द्रपुरीमितः | गमिष्यामि ततः को मे पुरुषार्थो भविष्यति || २०|| ममेदं लङ्घनं व्यर्थं सागरस्य भविष्यति | प्रवेशश्चिव लङ्काया राक्षसानां च दर्शनम् || २१|| किं वा वक्ष्यति सुग्रीवो हरयो व समागताः | किष्किन्धां समनुप्राप्तौ तौ वा दशरथात्मजौ || २२|| गत्वा तु यदि काकुत्स्थं वक्ष्यामि परमप्रियम् | न दृष्टेति मया सीता ततस्त्यक्ष्यन्ति जीवितम् || २३|| परुषं दारुणं क्रूरं तीक्ष्णमिन्द्रियतापनम् | सीतानिमित्तं दुर्वाक्यं श्रुत्वा स न भविष्यति || २४|| तं तु कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा पञ्चत्वगतमानसं | भृशानुरक्तो मेधावी न भविष्यति लक्ष्मणः || २५|| विनष्टौ भ्रातरौ श्रुत्वा भरतोऽपि मरिष्यति | भरतं च मृतं दृष्ट्वा शत्रुघ्नो न भविष्यति || २६|| पुत्रान्मृतान्समीक्ष्याथ न भविष्यन्ति मातरः | कौसल्या च सुमित्रा च कैकेयी च न संशयः || २७|| कृतज्ञः सत्यसन्धश्च सुग्रीवः प्लवगाधिपः | रामं तथा गतं दृष्ट्वा ततस्त्यक्ष्यन्ति जीवितम् || २८|| दुर्मना व्यथिता दीना निरानन्दा तपस्विनी | पीडिता भर्तृशोकेन रुमा त्यक्ष्यति जीवितम् || २९|| वालिजेन तु दुःखेन पीडिता शोककर्शिता | पञ्चत्वगमने राज्ञस्तारापि न भविष्यति || ३०|| मातापित्रोर्विनाशेन सुग्रीव व्यसनेन च | कुमारोऽप्यङ्गदः कस्माद्धारयिष्यति जीवितम् || ३१|| भर्तृजेन तु शोकेन अभिभूता वनौकसः | शिरांस्यभिहनिष्यन्ति तलैर्मुष्टिभिरेव च || ३२|| सान्त्वेनानुप्रदानेन मानेन च यशस्विना | लालिताः कपिराजेन प्राणांस्त्यक्ष्यन्ति वानराः || ३३|| न वनेषु न शैलेषु न निरोधेषु वा पुनः | क्रीडामनुभविष्यन्ति समेत्य कपिकुञ्जराः || ३४|| सपुत्रदाराः सामात्या भर्तृव्यसनपीडिताः | शैलाग्रेभ्यः पतिष्यन्ति समेत्य विषमेषु च || ३५|| विषमुद्बन्धनं वापि प्रवेशं ज्वलनस्य वा | उपवासमथो शस्त्रं प्रचरिष्यन्ति वानराः || ३६|| घोरमारोदनं मन्ये गते मयि भविष्यति | इक्ष्वाकुकुलनाशश्च नाशश्चैव वनौकसाम् || ३७|| सोऽहं नैव गमिष्यामि किष्किन्धां नगरीमितः | न हि शक्ष्याम्यहं द्रष्टुं सुग्रीवं मैथिलीं विना || ३८|| मय्यगच्छति चेहस्थे धर्मात्मानौ महारथौ | आशया तौ धरिष्येते वनराश्च मनस्विनः || ३९|| हस्तादानो मुखादानो नियतो वृक्षमूलिकः | वानप्रस्थो भविष्यामि अदृष्ट्वा जनकात्मजाम् || ४०|| सागरानूपजे देशे बहुमूलफलोदके | चितां कृत्वा प्रवेक्ष्यामि समिद्धमरणीसुतम् || ४१|| उपविष्टस्य वा सम्यग्लिङ्गिनं साधयिष्यतः | शरीरं भक्षयिष्यन्ति वायसाः श्वापदानि च || ४२|| इदमप्यृषिभिर्दृष्टं निर्याणमिति मे मतिः | सम्यगापः प्रवेक्ष्यामि न चेत्पश्यामि जानकीम् || ४३|| सुजातमूला सुभगा कीर्तिमालायशस्विनी | प्रभग्ना चिररात्रीयं मम सीतामपश्यतः || ४४|| तापसो वा भविष्यामि नियतो वृक्षमूलिकः | नेतः प्रतिगमिष्यामि तामदृष्ट्वासितेक्षणाम् || ४५|| यदीतः प्रतिगच्छामि सीतामनधिगम्य ताम् | अङ्गदः सहितैः सर्वैर्वानरैर्न भविष्यति || ४६|| विनाशे बहवो दोषा जीवन्प्राप्नोति भद्रकम् | तस्मात्प्राणान्धरिष्यामि ध्रुवो जीवति सङ्गमः || ४७|| एवं बहुविधं दुःखं मनसा धारयन्मुहुः | नाध्यगच्छत्तदा पारं शोकस्य कपिकुञ्जरः || ४८|| रावणं वा वधिष्यामि दशग्रीवं महाबलम् | काममस्तु हृता सीता प्रत्याचीर्णं भविष्यति || ४९|| अथवैनं समुत्क्षिप्य उपर्युपरि सागरम् | रामायोपहरिष्यामि पशुं पशुपतेरिव || ५०|| इति चिन्ता समापन्नः सीतामनधिगम्य ताम् | ध्यानशोका परीतात्मा चिन्तयामास वानरः || ५१|| यावत्सीतां न पश्यामि रामपत्नीं यशस्विनीम् | तावदेतां पुरीं लङ्कां विचिनोमि पुनः पुनः || ५२|| सम्पाति वचनाच्चापि रामं यद्यानयाम्यहम् | अपश्यन्राघवो भार्यां निर्दहेत्सर्ववानरान् || ५३|| इहैव नियताहारो वत्स्यामि नियतेन्द्रियः | न मत्कृते विनश्येयुः सर्वे ते नरवानराः || ५४|| अशोकवनिका चापि महतीयं महाद्रुमा | इमामभिगमिष्यामि न हीयं विचिता मया || ५५|| वसून्रुद्रांस्तथादित्यानश्विनौ मरुतोऽपि च | नमस्कृत्वा गमिष्यामि रक्षसां शोकवर्धनः || ५६|| जित्वा तु राक्षसान्देवीमिक्ष्वाकुकुलनन्दिनीम् | सम्प्रदास्यामि रामाया यथासिद्धिं तपस्विने || ५७|| स मुहूर्तमिव ध्यात्वा चिन्ताविग्रथितेन्द्रियः | उदतिष्ठन्महाबाहुर्हनूमान्मारुतात्मजः || ५८|| नमोऽस्तु रामाय सलक्ष्मणाय देव्यै च तस्यै जनकात्मजायै | नमोऽस्तु रुद्रेन्द्रयमानिलेभ्यो नमोऽस्तु चन्द्रार्कमरुद्गणेभ्यः || ५९|| स तेभ्यस्तु नमस्कृत्वा सुग्रीवाय च मारुतिः | दिशः सर्वाः समालोक्य अशोकवनिकां प्रति || ६०|| स गत्वा मनसा पूर्वमशोकवनिकां शुभाम् | उत्तरं चिन्तयामास वानरो मारुतात्मजः || ६१|| ध्रुवं तु रक्षोबहुला भविष्यति वनाकुला | अशोकवनिका चिन्त्या सर्वसंस्कारसंस्कृता || ६२|| रक्षिणश्चात्र विहिता नूनं रक्षन्ति पादपान् | भगवानपि सर्वात्मा नातिक्षोभं प्रवायति || ६३|| सङ्क्षिप्तोऽयं मयात्मा च रामार्थे रावणस्य च | सिद्धिं मे संविधास्यन्ति देवाः सर्षिगणास्त्विह || ६४|| ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान्देवाश्चैव दिशन्तु मे | सिद्धिमग्निश्च वायुश्च पुरुहूतश्च वज्रधृत् || ६५|| वरुणः पाशहस्तश्च सोमादित्यै तथैव च | अश्विनौ च महात्मानौ मरुतः सर्व एव च || ६६|| सिद्धिं सर्वाणि भूतानि भूतानां चैव यः प्रभुः | दास्यन्ति मम ये चान्ये अदृष्टाः पथि गोचराः || ६७|| तदुन्नसं पाण्डुरदन्तमव्रणं शुचिस्मितं पद्मपलाशलोचनम् | द्रक्ष्ये तदार्यावदनं कदा न्वहं प्रसन्नताराधिपतुल्यदर्शनम् || ६८|| क्षुद्रेण पापेन नृशंसकर्मणा सुदारुणालाङ्कृतवेषधारिणा | बलाभिभूता अबला तपस्विनी कथं नु मे दृष्टपथेऽद्य सा भवेत् || ६९||	69	583
Shri Hanuman overcomes his initial depressed mood, and thinks to search the Ashoka garden which was not searched till then.

इत्यार्षे श्री रामायणे सुन्दरकाण्डे षष्ठ: भाग:

 

Sundarakāṇḍa Part-5

Sundarakāṇḍa Part-7