सुन्दरकाण्ड - Sundarakāṇḍa (भाग - ७ ;;; Part – 7)

 

सुन्दरकाण्ड - Sundarakāṇḍa (भाग - ७ ;;; Part – 7)

Sarga number as per Ramayana	Shlokas extracted	No. of shlokas	Cumulative number of shlokas in this Kanda
14	स मुहूर्तमिव ध्यत्वा मनसा चाधिगम्य ताम् | अवप्लुतो महातेजाः प्राकारं तस्य वेश्मनः || १|| स तु संहृष्टसर्वाङ्गः प्राकारस्थो महाकपिः | पुष्पिताग्रान्वसन्तादौ ददर्श विविधान्द्रुमान् || २|| सालानशोकान्भव्यांश्च चम्पकांश्च सुपुष्पितान् | उद्दालकान्नागवृक्षांश्चूतान्कपिमुखानपि || ३|| अथाम्रवणसञ्चन्नां लताशतसमावृताम् | ज्यामुक्त इव नाराचः पुप्लुवे वृक्षवाटिकाम् || ४|| स प्रविष्य विचित्रां तां विहगैरभिनादिताम् | राजतैः काञ्चनैश्चैव पादपैः सर्वतोवृताम् || ५|| विहगैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम् | उदितादित्यसङ्काशां ददर्श हनुमान्कपिः || ६|| वृतां नानाविधैर्वृक्षैः पुष्पोपगफलोपगैः | कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च मत्तैर्नित्यनिषेविताम् || ७|| प्रहृष्टमनुजे कले मृगपक्षिसमाकुले | मत्तबर्हिणसङ्घुष्टां नानाद्विजगणायुताम् || ८|| मार्गमाणो वरारोहां राजपुत्रीमनिन्दिताम् | सुखप्रसुप्तान्विहगान्बोधयामास वानरः || ९|| उत्पतद्भिर्द्विजगणैः पक्षैः सालाः समाहताः | अनेकवर्णा विविधा मुमुचुः पुष्पवृष्टयः || १०|| पुष्पावकीर्णः शुशुभे हनुमान्मारुतात्मजः | अशोकवनिकामध्ये यथा पुष्पमयो गिरिः || ११|| दिशः सर्वाभिदावन्तं वृक्षषण्डगतं कपिम् | दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि वसन्त इति मेनिरे || १२|| वृक्षेभ्यः पतितैः पुष्पैरवकीर्णा पृथग्विधैः | रराज वसुधा तत्र प्रमदेव विभूषिता || १३|| तरस्विना ते तरवस्तरसाभिप्रकम्पिताः | कुसुमानि विचित्राणि ससृजुः कपिना तदा || १४|| निर्धूतपत्रशिखराः शीर्णपुष्पफलद्रुमाः | निक्षिप्तवस्त्राभरणा धूर्ता इव पराजिताः || १५|| हनूमता वेगवता कम्पितास्ते नगोत्तमाः | पुष्पपर्णफलान्याशु मुमुचुः पुष्पशालिनः || १६|| विहङ्गसङ्घैर्हीनास्ते स्कन्धमात्राश्रया द्रुमाः | बभूवुरगमाः सर्वे मारुतेनेव निर्धुताः || १७|| विधूतकेशी युवतिर्यथा मृदितवर्णिका | निष्पीतशुभदन्तौष्ठी नखैर्दन्तैश्च विक्षता || १८|| तथा लाङ्गूलहस्तैश्च चरणाभ्यां च मर्दिता | बभूवाशोकवनिका प्रभग्नवरपादपा || १९|| महालतानां दामानि व्यधमत्तरसा कपिः | यथा प्रावृषि विन्ध्यस्य मेघजालानि मारुतः || २०|| स तत्र मणिभूमीश्च राजतीश्च मनोरमाः | तथा काञ्चनभूमीश्च विचरन्ददृशे कपिः || २१|| वापीश्च विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा | महार्हैर्मणिसोपानैरुपपन्नास्ततस्ततः || २२|| मुक्ताप्रवालसिकता स्फटिकान्तरकुट्टिमाः | काञ्चनैस्तरुभिश्चित्रैस्तीरजैरुपशोभिताः || २३|| फुल्लपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपकूजिताः | नत्यूहरुतसङ्घुष्टा हंससारसनादिताः || २४|| दीर्घाभिर्द्रुमयुक्ताभिः सरिद्भिश्च समन्ततः | अमृतोपमतोयाभिः शिवाभिरुपसंस्कृताः || २५|| लताशतैरवतताः सन्तानकसमावृताः | नानागुल्मावृतवनाः करवीरकृतान्तराः || २६|| ततोऽम्बुधरसङ्काशं प्रवृद्धशिखरं गिरिम् | विचित्रकूटं कूटैश्च सर्वतः परिवारितम् || २७|| शिलागृहैरवततं नानावृक्षैः समावृतम् | ददर्श कपिशार्दूलो रम्यं जगति पर्वतम् || २८|| ददर्श च नगात्तस्मान्नदीं निपतितां कपिः | अङ्कादिव समुत्पत्य प्रियस्य पतितां प्रियाम् || २९|| जले निपतिताग्रैश्च पादपैरुपशोभिताम् | वार्यमाणामिव क्रुद्धां प्रमदां प्रियबन्धुभिः || ३०|| पुनरावृत्ततोयां च ददर्श स महाकपिः | प्रसन्नामिव कान्तस्य कान्तां पुनरुपस्थिताम् || ३१|| तस्यादूरात्स पद्मिन्यो नानाद्विजगणायुताः | ददर्श कपिशार्दूलो हनुमान्मारुतात्मजः || ३२|| कृत्रिमां दीर्घिकां चापि पूर्णां शीतेन वारिणा | मणिप्रवरसोपानां मुक्तासिकतशोभिताम् || ३३|| विविधैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम् | प्रासादैः सुमहद्भिश्च निर्मितैर्विश्वकर्मणा | काननैः कृत्रिमैश्चापि सर्वतः समलङ्कृताम् || ३४|| ये के चित्पादपास्तत्र पुष्पोपगफलोपगाः | सच्छत्राः सवितर्दीकाः सर्वे सौवर्णवेदिकाः || ३५|| लताप्रतानैर्बहुभिः पर्णैश्च बहुभिर्वृताम् | काञ्चनीं शिंशुपामेकां ददर्श स महाकपिः || ३६|| सोऽपश्यद्भूमिभागांश्च गर्तप्रस्रवणानि च | सुवर्णवृक्षानपरान्ददर्श शिखिसंनिभान् || ३७|| तेषां द्रुमाणां प्रभया मेरोरिव महाकपिः | अमन्यत तदा वीरः काञ्चनोऽस्मीति वानरः || ३८|| तां काञ्चनैस्तरुगणैर्मारुतेन च वीजिताम् | किङ्किणीशतनिर्घोषां दृष्ट्वा विस्मयमागमत् || ३९|| सुपुष्पिताग्रां रुचिरां तरुणाङ्कुरपल्लवाम् | तामारुह्य महावेगः शिंशपां पर्णसंवृताम् || ४०|| इतो द्रक्ष्यामि वैदेहीं राम दर्शनलालसाम् | इतश्चेतश्च दुःखार्तां सम्पतन्तीं यदृच्छया || ४१|| अशोकवनिका चेयं दृढं रम्या दुरात्मनः | चम्पकैश्चन्दनैश्चापि बकुलैश्च विभूषिता || ४२|| इयं च नलिनी रम्या द्विजसङ्घनिषेविता | इमां सा राममहिषी नूनमेष्यति जानकी || ४३|| सा राम राममहिषी राघवस्य प्रिया सदा | वनसञ्चारकुशला नूनमेष्यति जानकी || ४४|| अथ वा मृगशावाक्षी वनस्यास्य विचक्षणा | वनमेष्यति सा चेह रामचिन्तानुकर्शिता || ४५|| रामशोकाभिसन्तप्ता सा देवी वामलोचना | वनवासरता नित्यमेष्यते वनचारिणी || ४६|| वनेचराणां सततं नूनं स्पृहयते पुरा | रामस्य दयिता भार्या जनकस्य सुता सती || ४७|| सन्ध्याकालमनाः श्यामा ध्रुवमेष्यति जानकी | नदीं चेमां शिवजलां सन्ध्यार्थे वरवर्णिनी || ४८|| तस्याश्चाप्यनुरूपेयमशोकवनिका शुभा | शुभा या पार्थिवेन्द्रस्य पत्नी रामस्य संमिता || ४९|| यदि जिवति सा देवी ताराधिपनिभानना | आगमिष्यति सावश्यमिमां शिवजलां नदीम् || ५०|| एवं तु मत्वा हनुमान्महात्मा प्रतीक्षमाणो मनुजेन्द्रपत्नीम् | अवेक्षमाणश्च ददर्श सर्वं सुपुष्पिते पर्णघने निलीनः || ५१||	51	634
Shri Hanuman enters the Ashoka Garden and keeps on moving from one tree top to another tree top and searching for Seeta, while observing its beauty.
15	अशोकवनिकायां तु तस्यां वानरपुङ्गवः | स ददर्शाविदूरस्थं चैत्यप्रासादमूर्जितम् || १|| मध्ये स्तम्भसहस्रेण स्थितं कैलासपाण्डुरम् | प्रवालकृतसोपानं तप्तकाञ्चनवेदिकम् || २|| मुष्णन्तमिव चक्षूंषि द्योतमानमिव श्रिया | विमलं प्रांशुभावत्वादुल्लिखन्तमिवाम्बरम् || ३|| ततो मलिनसंवीतां राक्षसीभिः समावृताम् | उपवासकृशां दीनां निःश्वसान्तीं पुनः पुनः | ददर्श शुक्लपक्षादौ चन्द्ररेखामिवामलाम् || ४|| मन्दप्रख्यायमानेन रूपेण रुचिरप्रभाम् | पिनद्धां धूमजालेन शिखामिव विभावसोः || ५|| पीतेनैकेन संवीतां क्लिष्टेनोत्तमवाससा | सपङ्कामनलङ्कारां विपद्मामिव पद्मिनीम् || ६|| व्रीडितां दुःखसन्तप्तां परिम्लानां तपस्विनीम् | ग्रहेणाङ्गारकेणैव पीडितामिव रोहिणीम् || ७|| अश्रुपूर्णमुखीं दीनां कृशामननशेन च | शोकध्यानपरां दीनां नित्यं दुःखपरायणाम् || ८|| प्रियं जनमपश्यन्तीं पश्यन्तीं राक्षसीगणम् | स्वगणेन मृगीं हीनां श्वगणाभिवृताम् इव || ९|| नीलनागाभया वेण्या जघनं गतयैकया | सुखार्हां दुःखसन्तप्तां व्यसनानामकोदिवाम् || १०|| तां समीक्ष्य विशालाक्षीमधिकं मलिनां कृशाम् | तर्कयामास सीतेति कारणैरुपपादिभिः || ११|| ह्रियमाणा तदा तेन रक्षसा कामरूपिणा | यथारूपा हि दृष्टा वै तथारूपेयमङ्गना || १२|| पूर्णचन्द्राननां सुभ्रूं चारुवृत्तपयोधराम् | कुर्वन्तीं प्रभया देवीं सर्वा वितिमिरा दिशः || १३|| तां नीलकेशीं बिम्बौष्ठीं सुमध्यां सुप्रतिष्ठिताम् | सीतां पद्मपलाशाक्षीं मन्मथस्य रतिं यथा || १४|| इष्टां सर्वस्य जगतः पूर्णचन्द्रप्रभाम् इव | भूमौ सुतनुमासीनां नियतामिव तापसीम् || १५|| निःश्वासबहुलां भीरुं भुजगेन्द्रवधूम् इव | शोकजालेन महता विततेन न राजतीम् || १६|| संसक्तां धूमजालेन शिखामिव विभावसोः | तां स्मृतीमिव सन्दिघ्दामृद्धिं निपतिताम् इव || १७|| विहतामिव च श्रद्धामाशां प्रतिहताम् इव | सोपसर्गां यथा सिद्धिं बुद्धिं सकलुषाम् इव || १८|| अभूतेनापवादेन कीर्तिं निपतिताम् इव | रामोपरोधव्यथितां रक्षोहरणकर्शिताम् || १९|| अबलां मृगशावाक्षीं वीक्षमाणां ततस्ततः | बाष्पाम्बुप्रतिपूर्णेन कृष्णवक्त्राक्षिपक्ष्मणा | वदनेनाप्रसन्नेन निःश्वसन्तीं पुनः पुनः || २०|| मलपङ्कधरां दीनां मण्डनार्हाममण्डिताम् | प्रभां नक्षत्रराजस्य कालमेघैरिवावृताम् || २१|| तस्य सन्दिदिहे बुद्धिर्मुहुः सीतां निरीक्ष्य तु | आम्नायानामयोगेन विद्यां प्रशिथिलाम् इव || २२|| दुःखेन बुबुधे सीतां हनुमाननलङ्कृताम् | संस्कारेण यथाहीनां वाचमर्थान्तरं गताम् || २३|| तां समीक्ष्य विशालाक्षीं राजपुत्रीमनिन्दिताम् | तर्कयामास सीतेति कारणैरुपपादयन् || २४|| वैदेह्या यानि चाङ्गेषु तदा रामोऽन्वकीर्तयत् | तान्याभरणजालानि गात्रशोभीन्यलक्षयत् || २५|| सुकृतौ कर्णवेष्टौ च श्वदंष्ट्रौ च सुसंस्थितौ | मणिविद्रुमचित्राणि हस्तेष्वाभरणानि च || २६|| श्यामानि चिरयुक्तत्वात्तथा संस्थानवन्ति च | तान्येवैतानि मन्येऽहं यानि रामोऽव्नकीर्तयत् || २७|| तत्र यान्यवहीनानि तान्यहं नोपलक्षये | यान्यस्या नावहीनानि तानीमानि न संशयः || २८|| पीतं कनकपट्टाभं स्रस्तं तद्वसनं शुभम् | उत्तरीयं नगासक्तं तदा दृष्टं प्लवङ्गमैः || २९|| भूषणानि च मुख्यानि दृष्टानि धरणीतले | अनयैवापविद्धानि स्वनवन्ति महान्ति च || ३०|| इदं चिरगृहीतत्वाद्वसनं क्लिष्टवत्तरम् | तथा हि नूनं तद्वर्णं तथा श्रीमद्यथेतरत् || ३१|| इयं कनकवर्णाङ्गी रामस्य महिषी प्रिया | प्रनष्टापि सती यस्य मनसो न प्रणश्यति || ३२|| इयं सा यत्कृते रामश्चतुर्भिः परितप्यते | कारुण्येनानृशंस्येन शोकेन मदनेन च || ३३|| स्त्री प्रनष्टेति कारुण्यादाश्रितेत्यानृशंस्यतः | पत्नी नष्टेति शोकेन प्रियेति मदनेन च || ३४|| अस्या देव्या यथा रूपमङ्गप्रत्यङ्गसौष्ठवम् | रामस्य च यथारूपं तस्येयमसितेक्षणा || ३५|| अस्या देव्या मनस्तस्मिंस्तस्य चास्यां प्रतिष्ठितम् | तेनेयं स च धर्मात्मा मुहूर्तमपि जीवति || ३६|| दुष्करं कुरुते रामो य इमां मत्तकाशिनीम् | सीतां विना महाबाहुर्मुहूर्तमपि जीवति || ३७|| एवं सीतां तदा दृष्ट्वा हृष्टः पवनसम्भवः | जगाम मनसा रामं प्रशशंस च तं प्रभुम् || ३८||	38	672
Shri Hanuman continues his search in the Ashoka Garden for Seetha and finally sits over a big Shimshupa tree. He sees an emaciated woman, sitting below the tree on which top he is sitting, surrounded by demonesses. From her clothing etc, Shri Hanuman recognizes her to be Seetha.

इत्यार्षे श्री रामायणे सुन्दरकाण्डे सप्तम: भाग:

 

Sundarakāṇḍa Part-6

Sundarakāṇḍa Part-8