युद्धकाण्ड - Yuddhakāṇḍa (भाग - ११ ;;; Part – 11)

 

युद्धकाण्ड - Yuddhakāṇḍa (भाग - ११ ;;; Part – 11)

Sarga number as per Ramayana	Shlokas extracted	No. of shlokas	Cumulative number of shlokas in this Kanda
42	ततस्ते राक्षसास्तत्र गत्वा रावणमन्दिरम् | न्यवेदयन्पुरीं रुद्धां रामेण सह वानरैः || १|| रुद्धां तु नगरीं श्रुत्वा जातक्रोधो निशाचरः | विधानं द्विगुणं श्रुत्वा प्रासादं सोऽध्यरोहत || २|| स ददर्शावृतां लङ्कां सशैलवनकाननाम् | असङ्ख्येयैर्हरिगणैः सर्वतो युद्धकाङ्क्षिभिः || ३|| स दृष्ट्वा वानरैः सर्वां वसुधां कवलीकृताम् | कथं क्षपयितव्याः स्युरिति चिन्तापरोऽभवत् || ४|| स चिन्तयित्वा सुचिरं धैर्यमालम्ब्य रावणः | राघवं हरियूथांश्च ददर्शायतलोचनः || ५|| प्रेक्षतो राक्षसेन्द्रस्य तान्यनीकानि भागशः | राघवप्रियकामार्थं लङ्कामारुरुहुस्तदा || ६|| ते ताम्रवक्त्रा हेमाभा रामार्थे त्यक्तजीविताः | लङ्कामेवाह्यवर्तन्त सालतालशिलायुधाः || ७|| ते द्रुमैः पर्वताग्रैश्च मुष्टिभिश्च प्लवङ्गमाः | प्रासादाग्राणि चोच्चानि ममन्तुस्तोरणानि च || ८|| पारिखाः पूरयन्ति स्म प्रसन्नसलिलायुताः | पांसुभिः पर्वताग्रैश्च तृणैः काष्ठैश्च वानराः || ९|| ततः सहस्रयूथाश्च कोटियूथाश्च यूथपाः | कोटीशतयुताश्चान्ये लङ्कामारुरुहुस्तदा || १०|| काञ्चनानि प्रमृद्नन्तस्तोरणानि प्लवङ्गमाः | कैलासशिखराभानि गोपुराणि प्रमथ्य च || ११|| आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः | लङ्कां तामभ्यवर्तन्त महावारणसंनिभाः || १२|| जयत्यतिबलो रामो लक्ष्मणश्च महाबलः | राजा जयति सुग्रीवो राघवेणाभिपालितः || १३|| इत्येवं घोषयन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः | अभ्यधावन्त लङ्कायाः प्राकारं कामरूपिणः || १४|| वीरबाहुः सुबाहुश्च नलश्च वनगोचरः | निपीड्योपनिविष्टास्ते प्राकारं हरियूथपाः || १५|| एतस्मिन्नन्तरे चक्रुः स्कन्धावारनिवेशनम् || १६|| पूर्वद्वारं तु कुमुदः कोटिभिर्दशभिर्वृतः | आवृत्य बलवांस्तस्थौ हरिभिर्जितकाशिभिः || १७|| दक्षिणद्वारमागम्य वीरः शतबलिः कपिः | आवृत्य बलवांस्तस्थौ विंशत्या कोटिभिर्वृतः || १८|| सुषेणः पश्चिमद्वारं गतस्तारा पिता हरिः | आवृत्य बलवांस्तस्थौ षष्टि कोटिभिरावृतः || १९|| उत्तरद्वारमासाद्य रामः सौमित्रिणा सह | आवृत्य बलवांस्तस्थौ सुग्रीवश्च हरीश्वरः || २०|| गोलाङ्गूलो महाकायो गवाक्षो भीमदर्शनः | वृतः कोट्या महावीर्यस्तस्थौ रामस्य पार्वतः || २१|| ऋष्काणां भीमवेगानां धूम्रः शत्रुनिबर्हणः | वृतः कोट्या महावीर्यस्तस्थौ रामस्य पार्श्वतः || २२|| संनद्धस्तु महावीर्यो गदापाणिर्विभीषणः | वृतो यस्तैस्तु सचिवैस्तस्थौ तत्र महाबलः || २३|| गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः | समन्तात्परिघावन्तो ररक्षुर्हरिवाहिनीम् || २४|| ततः कोपपरीतात्मा रावणो राक्षसेश्वरः | निर्याणं सर्वसैन्यानां द्रुतमाज्ञापयत्तदा || २५|| निष्पतन्ति ततः सैन्या हृष्टा रावणचोदिताः | समये पूर्यमाणस्य वेगा इव महोदधेः || २६|| एतस्मिन्नन्तरे घोरः सङ्ग्रामः समपद्यत | रक्षसां वानराणां च यथा देवासुरे पुरा || २७|| ते गदाभिः प्रदीप्ताभिः शक्तिशूलपरश्वधैः | निजघ्नुर्वानरान्घोराः कथयन्तः स्वविक्रमान् || २८|| तथा वृक्षैर्महाकायाः पर्वताग्रैश्च वानराः | राक्षसास्तानि रक्षांसि नखैर्दन्तैश्च वेगिताः || २९|| राक्षसास्त्वपरे भीमाः प्राकारस्था महीगतान् | भिण्डिपालैश्च खड्गैश्च शूलैश्चैव व्यदारयन् || ३०|| वानराश्चापि सङ्क्रुद्धाः प्राकारस्थान्महीगताः | राक्षसान्पातयामासुः समाप्लुत्य प्लवङ्गमाः || ३१|| स सम्प्रहारस्तुमुलो मांसशोणितकर्दमः | रक्षसां वानराणां च सम्बभूवाद्भुतोपमाः || ३२||	32	978
The demons inform the news of besieging of Lanka to Ravana. Ravana ascends his mansion and observes the Lanka being sieged by the innumerable troops of vanaras.  Shri Rama issues a order to the vanaras to attack the enemy. The vanaras start demolishing various important defensive structures of the city of Lanka and besiege all the city-gates.  Ravana also issues order to his army to commence war. Demons began to strike the vanaras with their weapons and the vanaras respond the strike with trees, mountain-tops, nails and teeth.
43	युध्यतां तु ततस्तेषां वानराणां महात्मनाम् | रक्षसां सम्बभूवाथ बलकोपः सुदारुणः || १|| ते हयैः काञ्चनापीडैर्ध्वजैश्चाग्निशिखोपमैः | रथैश्चादित्यसङ्काशैः कवचैश्च मनोरमैः || २|| निर्ययू राक्षसव्याघ्रा नादयन्तो दिशो दश | राक्षसा भीमकर्माणो रावणस्य जयैषिणः || ३|| वानराणामपि चमूर्महती जयमिच्चताम् | अभ्यधावत तां सेनां रक्षसां कामरूपिणाम् || ४|| एतस्मिन्नन्तरे तेषामन्योन्यमभिधावताम् | रक्षसां वानराणां च द्वन्द्वयुद्धमवर्तत || ५|| अङ्गदेनेन्द्रजित्सार्धं वालिपुत्रेण राक्षसः | अयुध्यत महातेजास्त्र्यम्बकेण यथान्धकः || ६|| प्रजङ्घेन च सम्पातिर्नित्यं दुर्मर्षणो रणे | जम्बूमालिनमारब्धो हनूमानपि वानरः || ७|| सङ्गतः सुमहाक्रोधो राक्षसो रावणानुजः | समरे तीक्ष्णवेगेन मित्रघ्नेन विभीषणः || ८|| तपनेन गजः सार्धं राक्षसेन महाबलः | निकुम्भेन महातेजा नीलोऽपि समयुध्यत || ९|| वानरेन्द्रस्तु सुग्रीवः प्रघसेन समागतः | सङ्गतः समरे श्रीमान्विरूपाक्षेण लक्ष्मणः || १०|| अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः | सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च रामेण सह सङ्गताः || ११|| वज्रमुष्टिस्तु मैन्देन द्विविदेनाशनिप्रभः | राक्षसाभ्यां सुघोराभ्यां कपिमुख्यौ समागतौ || १२|| वीरः प्रतपनो घोरो राक्षसो रणदुर्धरः | समरे तीक्ष्णवेगेन नलेन समयुध्यत || १३|| धर्मस्य पुत्रो बलवान्सुषेण इति विश्रुतः | स विद्युन्मालिना सार्धमयुध्यत महाकपिः || १४|| वानराश्चापरे भीमा राक्षसैरपरैः सह | द्वन्द्वं समीयुर्बहुधा युद्धाय बहुभिः सह || १५|| तत्रासीत्सुमहद्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् | रक्षसां वानराणां च वीराणां जयमिच्छताम् || १६|| हरिराक्षसदेहेभ्यः प्रसृताः केशशाड्वलाः | शरीरसङ्घाटवहाः प्रसुस्रुः शोणितापगाः || १७|| आजघानेन्द्रजित्क्रुद्धो वज्रेणेव शतक्रतुः | अङ्गदं गदया वीरं शत्रुसैन्यविदारणम् || १८|| तस्य काञ्चनचित्राङ्गं रथं साश्वं ससारथिम् | जघान समरे श्रीमानङ्गदो वेगवान्कपिः || १९|| सम्पातिस्तु त्रिभिर्बाणैः प्रजङ्घेन समाहतः | निजघानाश्वकर्णेन प्रजङ्घं रणमूर्धनि || २०|| जम्बूमाली रथस्थस्तु रथशक्त्या महाबलः | बिभेद समरे क्रुद्धो हनूमन्तं स्तनान्तरे || २१|| तस्य तं रथमास्थाय हनूमान्मारुतात्मजः | प्रममाथ तलेनाशु सह तेनैव रक्षसा || २२|| भिन्नगात्रः शरैस्तीक्ष्णैः क्षिप्रहस्तेन रक्षसा | प्रजघानाद्रिशृङ्गेण तपनं मुष्टिना गजः || २३|| ग्रसन्तमिव सैन्यानि प्रघसं वानराधिपः | सुग्रीवः सप्तपर्णेन निर्बिभेद जघान च || २४|| प्रपीड्य शरवर्षेण राक्षसं भीमदर्शनम् | निजघान विरूपाक्षं शरेणैकेन लक्ष्मणः || २५|| अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः | सुप्तिघ्नो यज्ञकोपश्च रामं निर्बिभिदुः शरैः || २६|| तेषां चतुर्णां रामस्तु शिरांसि समरे शरैः | क्रुद्धश्चतुर्भिश्चिच्छेद घोरैरग्निशिखोपमैः || २७|| वज्रमुष्टिस्तु मैन्देन मुष्टिना निहतो रणे | पपात सरथः साश्वः पुराट्ट इव भूतले || २८|| वज्राशनिसमस्पर्शो द्विविदोऽप्यशनिप्रभम् | जघान गिरिशृङ्गेण मिषतां सर्वरक्षसाम् || २९|| द्विविदं वानरेन्द्रं तु द्रुमयोधिनमाहवे | शरैरशनिसङ्काशैः स विव्याधाशनिप्रभः || ३०|| स शरैरतिविद्धाङ्गो द्विविदः क्रोधमूर्छितः | सालेन सरथं साश्वं निजघानाशनिप्रभम् || ३१|| निकुम्भस्तु रणे नीलं नीलाञ्जनचयप्रभम् | निर्बिभेद शरैस्तीक्ष्णैः करैर्मेघमिवांशुमान् || ३२|| पुनः शरशतेनाथ क्षिप्रहस्तो निशाचरः | बिभेद समरे नीलं निकुम्भः प्रजहास च || ३३|| तस्यैव रथचक्रेण नीलो विष्णुरिवाहवे | शिरश्चिच्छेद समरे निकुम्भस्य च सारथेः || ३४|| विद्युन्माली रथस्थस्तु शरैः काञ्चनभूषणैः | सुषेणं ताडयामास ननाद च मुहुर्मुहुः || ३५|| तं रथस्थमथो दृष्ट्वा सुषेणो वानरोत्तमः | गिरिशृङ्गेण महता रथमाशु न्यपातयत् || ३६|| लाघवेन तु संयुक्तो विद्युन्माली निशाचरः | अपक्रम्य रथात्तूर्णं गदापाणिः क्षितौ स्थितः || ३७|| ततः क्रोधसमाविष्टः सुषेणो हरिपुङ्गवः | शिलां सुमहतीं गृह्य निशाचरमभिद्रवत् || ३८|| तमापतन्तं गदया विद्युन्माली निशाचरः | वक्षस्यभिजग्नानाशु सुषेणं हरिसत्तमम् || ३९|| गदाप्रहारं तं घोरमचिन्त्यप्लवगोत्तमः | तां शिलां पातयामास तस्योरसि महामृधे || ४०|| शिलाप्रहाराभिहतो विद्युन्माली निशाचरः | निष्पिष्टहृदयो भूमौ गतासुर्निपपात ह || ४१|| एवं तैर्वानरैः शूरैः शूरास्ते रजनीचराः | द्वन्द्वे विमृदितास्तत्र दैत्या इव दिवौकसैः || ४२|| भल्लैः खड्गैर्गदाभिश्च शक्तितोमर पट्टसैः | अपविद्धश्च भिन्नश्च रथैः साङ्ग्रामिकैर्हयैः || ४३|| निहतैः कुञ्जरैर्मत्तैस्तथा वानरराक्षसैः | चक्राक्षयुगदण्डैश्च भग्नैर्धरणिसंश्रितैः | बभूवायोधनं घोरं गोमायुगणसेवितम् || ४४|| कबन्धानि समुत्पेतुर्दिक्षु वानररक्षसाम् | विमर्दे तुमुले तस्मिन्देवासुररणोपमे || ४५|| विदार्यमाणा हरिपुङ्गवैस्तदा निशाचराः शोणितदिग्धगात्राः | पुनः सुयुद्धं तरसा समाश्रिता दिवाकरस्यास्तमयाभिकाङ्क्षिणः || ४६||	46	1024
Great duels arose between the vanaras and demons, who rushed towards each other. Indrajit fought with Angada, Sampati with Prajanghaasura, Shri Hanuman with Jambumali, Vibhishana with Shatrughna, Gaja with Tapana, Nila with Nikumbha, Sugreeva with Praghasa, Lakshmana with Virupaksha, Agniketu and others with Shri Rama, Vajramushti with Mainda, Ashaniprabha with Divivda, Pratapana with Nala and Sushena with Vidyunmali. In a series of one-to-one encounters, the valiant vanaras killed the valiant demons.
44	युध्यतामेव तेषां तु तदा वानररक्षसाम् | रविरस्तं गतो रात्रिः प्रवृत्ता प्राणहारिणी || १|| अन्योन्यं बद्धवैराणां घोराणां जयमिच्छताम् | सम्प्रवृत्तं निशायुद्धं तदा वारणरक्षसाम् || २|| राक्षसोऽसीति हरयो हरिश्चासीति राक्षसाः | अन्योन्यं समरे जघ्नुस्तस्मिंस्तमसि दारुणे || ३|| जहि दारय चैतीति कथं विद्रवसीति च | एवं सुतुमुलः शब्दस्तस्मिंस्तमसि शुश्रुवे || ४|| कालाः काञ्चनसंनाहास्तस्मिंस्तमसि राक्षसाः | सम्प्रादृश्यन्त शैलेन्द्रा दीप्तौषधिवना इव || ५|| तस्मिंस्तमसि दुष्पारे राक्षसाः क्रोधमूर्छिताः | परिपेतुर्महावेगा भक्षयन्तः प्लवङ्गमान् || ६|| ते हयान्काञ्चनापीडन्ध्वजांश्चाग्निशिखोपमान् | आप्लुत्य दशनैस्तीक्ष्णैर्भीमकोपा व्यदारयन् || ७|| कुञ्जरान्कुञ्जरारोहान्पताकाध्वजिनो रथान् | चकर्षुश्च ददंशुश्च दशनैः क्रोधमूर्छिताः || ८|| लक्ष्मणश्चापि रामश्च शरैराशीविषोमपैः | दृश्यादृश्यानि रक्षांसि प्रवराणि निजघ्नतुः || ९|| तुरङ्गखुरविध्वस्तं रथनेमिसमुद्धतम् | रुरोध कर्णनेत्राणिण्युध्यतां धरणीरजः || १०|| वर्तमाने तथा घोरे सङ्ग्रामे लोमहर्षणे | रुधिरोदा महावेगा नद्यस्तत्र प्रसुस्रुवुः || ११|| ततो भेरीमृदङ्गानां पणवानां च निस्वनः | शङ्खवेणुस्वनोन्मिश्रः सम्बभूवाद्भुतोपमः || १२|| हतानां स्तनमानानां राक्षसानां च निस्वनः | शस्त्राणां वानराणां च सम्बभूवातिदारुणः || १३|| शस्त्रपुष्पोपहारा च तत्रासीद्युद्धमेदिनी | दुर्ज्ञेया दुर्निवेशा च शोणितास्रवकर्दमा || १४|| सा बभूव निशा घोरा हरिराक्षसहारिणी | कालरात्रीव भूतानां सर्वेषां दुरतिक्रमा || १५|| ततस्ते राक्षसास्तत्र तस्मिंस्तमसि दारुणे | राममेवाभ्यधावन्त संहृष्टा शरवृष्टिभिः || १६|| तेषामापततां शब्दः क्रुद्धानामभिगर्जताम् | उद्वर्त इव सप्तानां समुद्राणामभूत्स्वनः || १७|| तेषां रामः शरैः षड्भिः षड्जघान निशाचरान् | निमेषान्तरमात्रेण शितैरग्निशिखोपमैः || १८|| यज्ञशत्रुश्च दुर्धर्षो महापार्श्वमहोदरौ | वज्रदंष्ट्रो महाकायस्तौ चोभौ शुकसारणौ || १९|| ते तु रामेण बाणौघः सर्वमर्मसु ताडिताः | युद्धादपसृतास्तत्र सावशेषायुषोऽभवन् || २०|| ततः काञ्चनचित्राङ्गैः शरैरग्निशिखोपमैः | दिशश्चकार विमलाः प्रदिशश्च महाबलः || २१|| ये त्वन्ये राक्षसा वीरा रामस्याभिमुखे स्थिताः | तेऽपि नष्टाः समासाद्य पतङ्गा इव पावकम् || २२|| सुवर्णपुङ्खैर्विशिखैः सम्पतद्भिः सहस्रशः | बभूव रजनी चित्रा खद्योतैरिव शारदी || २३|| राक्षसानां च निनदैर्हरीणां चापि गर्जितैः | सा बभूव निशा घोरा भूयो घोरतरा तदा || २४|| तेन शब्देन महता प्रवृद्धेन समन्ततः | त्रिकूटः कन्दराकीर्णः प्रव्याहरदिवाचलः || २५|| गोलाङ्गूला महाकायास्तमसा तुल्यवर्चसः | सम्परिष्वज्य बाहुभ्यां भक्षयन्रजनीचरान् || २६|| अङ्गदस्तु रणे शत्रुं निहन्तुं समुपस्थितः | रावणेर्निजघानाशु सारथिं च हयानपि || २७|| इन्द्रजित्तु रथं त्यक्त्वा हताश्वो हतसारथिः | अङ्गदेन महामायस्तत्रैवान्तरधीयत || २८|| सोऽन्तर्धान गतः पापो रावणी रणकर्कशः | ब्रह्मदत्तवरो वीरो रावणिः क्रोधमूर्छितः | अदृश्यो निशितान्बाणान्मुमोचाशनिवर्चसः || २९|| स रामं लक्ष्मणं चैव घोरैर्नागमयैः शरैः | बिभेद समरे क्रुद्धः सर्वगात्रेषु राक्षसः || ३०||	30	1054
As night set in, the war between the demons and vanaras intensified. The demons destroy some vanaras and vanaras dragged and killed elephants, chariots and their occupants. Shri Rama killed the valiant demons even in that darkness.  Angada strikes and destroys Indrajit’s chariot, killed his charioteer. The wounded Indrajit vanishes from the spot. Sugreeva and his monkeys feel delighted and praise Angada's prowess. Indrajit comes back in an invisible form, strikes and makes Shri Rama and Lakshmana with a serpentine network of arrows and held them captive.

इत्यार्षे श्री रामायणे युद्धकाण्डे एकादश: भाग:

 

Yuddhakāṇḍa Part-10

Yuddhakāṇḍa Part-12