युद्धकाण्ड - Yuddhakāṇḍa (भाग - १२ ;;; Part – 12)

 

युद्धकाण्ड - Yuddhakāṇḍa (भाग - १२ ;;; Part – 12)

Sarga number as per Ramayana	Shlokas extracted	No. of shlokas	Cumulative number of shlokas in this Kanda
45	स तस्य गतिमन्विच्छन्राजपुत्रः प्रतापवान् | दिदेशातिबलो रामो दशवानरयूथपान् || १|| द्वौ सुषेणस्य दायादौ नीलं च प्लवगर्षभम् | अङ्गदं वालिपुत्रं च शरभं च तरस्विनम् || २|| विनतं जाम्बवन्तं च सानुप्रस्थं महाबलम् | ऋषभं चर्षभस्कन्धमादिदेश परन्तपः || ३|| ते सम्प्रहृष्टा हरयो भीमानुद्यम्य पादपान् | आकाशं विविशुः सर्वे मार्गामाणा दिशो दश || ४|| तेषां वेगवतां वेगमिषुभिर्वेगवत्तरैः | अस्त्रवित्परमास्त्रेण वारयामास रावणिः || ५|| तं भीमवेगा हरयो नाराचैः क्षतविक्षताः | अन्धकारे न ददृशुर्मेघैः सूर्यमिवावृतम् || ६|| रामलक्ष्मणयोरेव सर्वमर्मभिदः शरान् | भृशमावेशयामास रावणिः समितिञ्जयः || ७|| निरन्तरशरीरौ तु भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ | क्रुद्धेनेन्द्रजोता वीरौ पन्नगैः शरतां गतैः || ८|| तयोः क्षतजमार्गेण सुस्राव रुधिरं बहु | तावुभौ च प्रकाशेते पुष्पिताविव किंशुकौ || ९|| ततः पर्यन्तरक्ताक्षो भिन्नाञ्जनचयोपमः | रावणिर्भ्रातरौ वाक्यमन्तर्धानगतोऽब्रवीत् || १०|| युध्यमानमनालक्ष्यं शक्रोऽपि त्रिदशेश्वरः | द्रष्टुमासादितुं वापि न शक्तः किं पुनर्युवाम् || ११|| प्रावृताविषुजालेन राघवौ कङ्कपत्रिणा | एष रोषपरीतात्मा नयामि यमसादनम् || १२|| एवमुक्त्वा तु धर्मज्ञौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ | निर्बिभेद शितैर्बाणैः प्रजहर्ष ननाद च || १३|| भिन्नाञ्जनचयश्यामो विस्फार्य विपुलं धनुः | भूयो भूयः शरान्घोरान्विससर्ज महामृधे || १४|| ततो मर्मसु मर्मज्ञो मज्जयन्निशिताञ्शरान् | रामलक्ष्मणयोर्वीरो ननाद च मुहुर्मुहुः || १५|| बद्धौ तु शरबन्धेन तावुभौ रणमूर्धनि | निमेषान्तरमात्रेण न शेकतुरुदीक्षितुम् || १६|| ततो विभिन्नसर्वाङ्गौ शरशल्याचितावुभौ | ध्वजाविव महेन्द्रस्य रज्जुमुक्तौ प्रकम्पितौ || १७|| तौ सम्प्रचलितौ वीरौ मर्मभेदेन कर्शितौ | निपेततुर्महेष्वासौ जगत्यां जगतीपती || १८|| तौ वीरशयने वीरौ शयानौ रुधिरोक्षितौ | शरवेष्टितसर्वाङ्गावार्तौ परमपीडितौ || १९|| न ह्यविद्धं तयोर्गात्रं बभूवाङ्गुलमन्तरम् | नानिर्भिन्नं न चास्तब्धमा कराग्रादजिह्मगैः || २०|| तौ तु क्रूरेण निहतौ रक्षसा कामरूपिणा | असृक्सुस्रुवतुस्तीव्रं जलं प्रस्रवणाविव || २१|| पपात प्रथमं रामो विद्धो मर्मसु मार्गणैः | क्रोधादिन्द्रजिता येन पुरा शक्रो विनिर्जितः || २२|| नारचैरर्धनाराचैर्भल्लैरञ्जलिकैरपि | विव्याध वत्सदन्तैश्च सिंहदंष्ट्रैः क्षुरैस्तथा || २३|| स वीरशयने शिश्ये विज्यमादाय कार्मुकम् | भिन्नमुष्टिपरीणाहं त्रिणतं रुक्मभूषितम् || २४|| बाणपातान्तरे रामं पतितं पुरुषर्षभम् | स तत्र लक्ष्मणो दृष्ट्वा निराशो जीवितेऽभवत् || २५|| बद्धौ तु वीरौ पतितौ शयानौ तौ वानराः सम्परिवार्य तस्थुः | समागता वायुसुतप्रमुख्या विषदमार्ताः परमं च जग्मुः || २६||	26	1080
Shri Rama orders ten of the vanara-generals to search for the Indrajit. However, Indrajit restricted the movement of the vanaras, by discharging swift arrows. Both Shri Rama and Lakshmana were made immobile by Indrajit with a network of serpentine arrows and become unconscious. Seeing the predicable state of Shri Rama and Lakshmana, the vanaras became despondent.
46	ततो द्यां पृथिवीं चैव वीक्षमाणा वनौकसः | ददृशुः सन्ततौ बाणैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ || १|| वृष्ट्वेवोपरते देवे कृतकर्मणि राक्षसे | आजगामाथ तं देशं ससुग्रीवो विभीषणः || २|| नीलद्विविदमैन्दाश्च सुषेणसुमुखाङ्गदाः | तूर्णं हनुमता सार्धमन्वशोचन्त राघवौ || ३|| निश्चेष्टौ मन्दनिःश्वासौ शोणितौघपरिप्लुतौ | शरजालाचितौ स्तब्धौ शयानौ शरतल्पयोः || ४|| निःश्वसन्तौ यथा सर्पौ निश्चेष्टौ मन्दविक्रमौ | रुधिरस्रावदिग्धाङ्गौ तापनीयाविव ध्वजौ || ५|| तौ वीरशयने वीरौ शयानौ मन्दचेष्टितौ | यूथपैस्तैः परिवृतौ बाष्पव्याकुललोचनैः || ६|| राघवौ पतितौ दृष्ट्वा शरजालसमावृतौ | बभूवुर्व्यथिताः सर्वे वानराः सविभीषणाः || ७|| अन्तरिक्षं निरीक्षन्तो दिशः सर्वाश्च वानराः | न चैनं मायया छन्नं ददृशू रावणिं रणे || ८|| तं तु मायाप्रतिच्छिन्नं माययैव विभीषणः | वीक्षमाणो ददर्शाथ भ्रातुः पुत्रमवस्थितम् || ९|| तमप्रतिम कर्माणमप्रतिद्वन्द्वमाहवे | ददर्शान्तर्हितं वीरं वरदानाद्विभीषणः || १०|| इन्द्रजित्त्वात्मनः कर्म तौ शयानौ समीक्ष्य च | उवाच परमप्रीतो हर्षयन्सर्वनैरृतान् || ११|| दूषणस्य च हन्तारौ खरस्य च महाबलौ | सादितौ मामकैर्बाणैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ || १२|| नेमौ मोक्षयितुं शक्यावेतस्मादिषुबन्धनात् | सर्वैरपि समागम्य सर्षिसङ्घैः सुरासुरैः || १३|| यत्कृते चिन्तयानस्य शोकार्तस्य पितुर्मम | अस्पृष्ट्वा शयनं गात्रैस्त्रियामा याति शर्वती || १४|| कृत्स्नेयं यत्कृते लङ्का नदी वर्षास्विवाकुला | सोऽयं मूलहरोऽनर्थः सर्वेषां निहतो मया || १५|| रामस्य लक्ष्मणस्यैव सर्वेषां च वनौकसाम् | विक्रमा निष्फलाः सर्वे यथा शरदि तोयदाः || १६|| एवमुक्त्वा तु तान्सर्वान्राक्षसान्परिपार्श्वगान् | यूथपानपि तान्सर्वांस्ताडयामास रावणिः || १७|| तानर्दयित्वा बाणौघैस्त्रासयित्वा च वानरान् | प्रजहास महाबाहुर्वचनं चेदमब्रवीत् || १८|| शरबन्धेन घोरेण मया बद्धौ चमूमुखे | सहितौ भ्रातरावेतौ निशामयत राक्षसाः || १९|| एवमुक्तास्तु ते सर्वे राक्षसाः कूटयोधिनः | परं विस्मयमाजग्मुः कर्मणा तेन तोषिताः || २०|| विनेदुश्च महानादान्सर्वे ते जलदोपमाः | हतो राम इति ज्ञात्वा रावणिं समपूजयन् || २१|| निष्पन्दौ तु तदा दृष्ट्वा तावुभौ रामलक्ष्मणौ | वसुधायां निरुच्छ्वासौ हतावित्यन्वमन्यत || २२|| हर्षेण तु समाविष्ट इन्द्रजित्समितिञ्जयः | प्रविवेश पुरीं लङ्कां हर्षयन्सर्वनैरृतान् || २३|| रामलक्ष्मणयोर्दृष्ट्वा शरीरे सायकैश् चिते | सर्वाणि चाङ्गोपाङ्गानि सुग्रीवं भयमाविशत् || २४|| तमुवाच परित्रस्तं वानरेन्द्रं विभीषणः | सबाष्पवदनं दीनं शोकव्याकुललोचनम् || २५|| अलं त्रासेन सुग्रीव बाष्पवेगो निगृह्यताम् | एवं प्रायाणि युद्धानि विजयो नास्ति नैष्ठिकः || २६|| सशेषभाग्यतास्माकं यदि वीर भविष्यति | मोहमेतौ प्रहास्येते भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ || २७|| पर्यवस्थापयात्मानमनाथं मां च वानर | सत्यधर्मानुरक्तानां नास्ति मृत्युकृतं भयम् || २८|| एवमुक्त्वा ततस्तस्य जलक्लिन्नेन पाणिना | सुग्रीवस्य शुभे नेत्रे प्रममार्ज विभीषणः || २९|| प्रमृज्य वदनं तस्य कपिराजस्य धीमतः | अब्रवीत्कालसम्प्रातमसम्भ्रान्तमिदं वचः || ३०|| न कालः कपिराजेन्द्र वैक्लव्यमनुवर्तितुम् | अतिस्नेहोऽप्यकालेऽस्मिन्मरणायोपपद्यते || ३१|| तस्मादुत्सृज्य वैक्लव्यं सर्वकार्यविनाशनम् | हितं रामपुरोगाणां सैन्यानामनुचिन्त्यताम् || ३२|| अथ वा रक्ष्यतां रामो यावत्संज्ञा विपर्ययः | लब्धसंज्ञौ तु काकुत्स्थौ भयं नो व्यपनेष्यतः || ३३|| नैतत्किं चन रामस्य न च रामो मुमूर्षति | न ह्येनं हास्यते लक्ष्मीर्दुर्लभा या गतायुषाम् || ३४|| तस्मादाश्वासयात्मानं बलं चाश्वासय स्वकम् | यावत्सर्वाणि सैन्यानि पुनः संस्थापयाम्यहम् || ३५|| एते ह्युत्फुल्लनयनास्त्रासादागतसाध्वसाः | कर्णे कर्णे प्रकथिता हरयो हरिपुङ्गव || ३६|| मां तु दृष्ट्वा प्रधावन्तमनीकं सम्प्रहर्षितुम् | त्यजन्तु हरयस्त्रासं भुक्तपूर्वाम् इव स्रजम् || ३७|| समाश्वास्य तु सुग्रीवं राक्षसेन्द्रो विभीषणः | विद्रुतं वानरानीकं तत्समाश्वासयत्पुनः || ३८|| इन्द्रजित्तु महामायः सर्वसैन्यसमावृतः | विवेश नगरीं लङ्कां पितरं चाभ्युपागमत् || ३९|| तत्र रावणमासीनमभिवाद्य कृताञ्जलिः | आचचक्षे प्रियं पित्रे निहतौ रामलक्ष्मणौ || ४०|| उत्पपात ततो हृष्टः पुत्रं च परिषस्वजे | रावणो रक्षसां मध्ये श्रुत्वा शत्रू निपातितौ || ४१|| उपाघ्राय स मूर्ध्न्येनं पप्रच्छ प्रीतमानसः | पृच्छते च यथावृत्तं पित्रे सर्वं न्यवेदयत् || ४२|| स हर्षवेगानुगतान्तरात्मा श्रुत्वा वचस्तस्य महारथस्य | जहौ ज्वरं दाशरथेः समुत्थितं प्रहृष्य वाचाभिननन्द पुत्रम् || ४३||	43	1123
Sugreeva and the other Vanaras began to grieve, on seeing the plight of Shri Rama and Lakshmana. Indrajit strikes the other Vanara generals like Nila, Mainda, Dvivida, Shri Hanuman, Gavaksha, Angada, Jambavan, etc. When Sugreeva looks depressed, Vibhishana consoles him, saying that Shri Rama and Lakshmana were only unconscious, but not died. Indrajit informs Ravana that both Shri Rama and Lakshmana were killed. Ravana applauds his son for his daring act.
47	प्रतिप्रविष्टे लङ्कां तु कृतार्थे रावणात्मजे | राघवं परिवार्यार्ता ररक्षुर्वानरर्षभाः || १|| हनूमानङ्गदो नीलः सुषेणः कुमुदो नलः | गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः || २|| जाम्बवानृषभः सुन्दो रम्भः शतबलिः पृथुः | व्यूढानीकाश्च यत्ताश्च द्रुमानादाय सर्वतः || ३|| वीक्षमाणा दिशः सर्वास्तिर्यगूर्ध्वं च वानराः | तृणेष्वपि च चेष्टत्सु राक्षसा इति मेनिरे || ४|| रावणश्चापि संहृष्टो विसृज्येन्द्रजितं सुतम् | आजुहाव ततः सीता रक्षणी राक्षसीस्तदा || ५|| राक्षस्यस्त्रिजटा चापि शासनात्तमुपस्थिताः | ता उवाच ततो हृष्टो राक्षसी राक्षसेश्वरः || ६|| हताविन्द्रजिताख्यात वैदेह्या रामलक्ष्मणौ | पुष्पकं च समारोप्य दर्शयध्वं हतौ रणे || ७|| यदाश्रयादवष्टब्धो नेयं मामुपतिष्ठति | सोऽस्या भर्ता सह भ्रात्रा निरस्तो रणमूर्धनि || ८|| निर्विशङ्का निरुद्विग्ना निरपेक्षा च मैथिली | मामुपस्थास्यते सीता सर्वाभरणभूषिता || ९|| अद्य कालवशं प्राप्तं रणे रामं सलक्ष्मणम् | अवेक्ष्य विनिवृत्ताशा नान्यां गतिमपश्यती || १०|| तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रावणस्य दुरात्मनः | राक्षस्यस्तास्तथेत्युक्त्वा प्रजग्मुर्यत्र पुष्पकम् || ११|| ततः पुष्पकमादय राक्षस्यो रावणाज्ञया | अशोकवनिकास्थां तां मैथिलीं समुपानयन् || १२|| तामादाय तु राक्षस्यो भर्तृशोकपरायणाम् | सीतामारोपयामासुर्विमानं पुष्पकं तदा || १३|| ततः पुष्पकमारोप्य सीतां त्रिजटया सह | रावणोऽकारयल्लङ्कां पताकाध्वजमालिनीम् || १४|| प्राघोषयत हृष्टश्च लङ्कायां राक्षसेश्वरः | राघवो लक्ष्मणश्चैव हताविन्द्रजिता रणे || १५|| विमानेनापि सीता तु गत्वा त्रिजटया सह | ददर्श वानराणां तु सर्वं सिन्यं निपातितम् || १६|| प्रहृष्टमनसश्चापि ददर्श पिशिताशनान् | वानरांश्चापि दुःखार्तान्रामलक्ष्मणपार्श्वतः || १७|| ततः सीता ददर्शोभौ शयानौ शततल्पयोः | लक्ष्मणं चैव रामं च विसंज्ञौ शरपीडितौ || १८|| विध्वस्तकवचौ वीरौ विप्रविद्धशरासनौ | सायकैश्छिन्नसर्वाङ्गौ शरस्तम्भमयौ क्षितौ || १९|| तौ दृष्ट्वा भ्रातरौ तत्र वीरौ सा पुरुषर्षभौ | दुःखार्ता सुभृशं सीता करुणं विललाप ह || २०|| सा बाष्पशोकाभिहता समीक्ष्य तौ भ्रातरौ देवसमप्रभावौ | वितर्कयन्ती निधनं तयोः सा दुःखान्विता वाक्यमिदं जगाद || २१||	21	1144
Ravana orders the female demons to take Seetha in Pushpaka-vimana to the battle-front and show the dead Shri Rama and Lakshmana.  Accordingly, the female-demons take Seetha in Pushpaka-vimana and show her Shri Rama and Lakshmana lying unconscious on a bed of arrows in the battle-field. Assuming Shri Rama and Lakshmana to have been dead, Seetha starts weeping.
48	भर्तारं निहतं दृष्ट्वा लक्ष्मणं च महाबलम् | विललाप भृशं सीता करुणं शोककर्शिता || १|| ऊचुर्लक्षणिका ये मां पुत्रिण्यविधवेति च | तेऽस्य सर्वे हते रामेऽज्ञानिनोऽनृतवादिनः || २|| यज्वनो महिषीं ये मामूचुः पत्नीं च सत्रिणः | तेऽद्य सर्वे हते रामेऽज्ञानिनोऽनृतवादिनः || ३|| वीरपार्थिवपत्नी त्वं ये धन्येति च मां विदुः | तेऽद्य सर्वे हते रामेऽज्ञानिनोऽनृतवादिनः || ४|| ऊचुः संश्रवणे ये मां द्विजाः कार्तान्तिकाः शुभाम् | तेऽद्य सर्वे हते रामेऽज्ञानिनोऽनृतवादिनः || ५|| इमानि खलु पद्मानि पादयोर्यैः किल स्त्रियः | अधिराज्येऽभिषिच्यन्ते नरेन्द्रैः पतिभिः सह || ६|| वैधव्यं यान्ति यैर्नार्योऽलक्षणैर्भाग्यदुर्लभाः | नात्मनस्तानि पश्यामि पश्यन्ती हतलक्षणा || ७|| सत्यानीमानि पद्मानि स्त्रीणामुक्त्वानि लक्षणे | तान्यद्य निहते रामे वितथानि भवन्ति मे || ८|| केशाः सूक्ष्माः समा नीला भ्रुवौ चासङ्गते मम | वृत्ते चालोमशे जङ्घे दन्ताश्चाविरला मम || ९|| शङ्खे नेत्रे करौ पादौ गुल्फावूरू च मे चितौ | अनुवृत्ता नखाः स्निग्धाः समाश्चाङ्गुलयो मम || १०|| स्तनौ चाविरलौ पीनौ ममेमौ मग्नचूचुकौ | मग्ना चोत्सङ्गिनी नाभिः पार्श्वोरस्कं च मे चितम् || ११|| मम वर्णो मणिनिभो मृदून्यङ्गरुहाणि च | प्रतिष्ठितां द्वदशभिर्मामूचुः शुभलक्षणाम् || १२|| समग्रयवमच्छिद्रं पाणिपादं च वर्णवत् | मन्दस्मितेत्येव च मां कन्यालक्षणिका विदुः || १३|| अधिराज्येऽभिषेको मे ब्राह्मणैः पतिना सह | कृतान्तकुशलैरुक्तं तत्सर्वं वितथीकृतम् || १४|| शोधयित्वा जनस्थानं प्रवृत्तिमुपलभ्य च | तीर्त्वा सागरमक्षोभ्यं भ्रातरौ गोष्पदे हतौ || १५|| ननु वारुणमाग्नेयमैन्द्रं वायव्यमेव च | अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव राघवौ प्रत्यपद्यताम् || १६|| अदृश्यमानेन रणे मायया वासवोपमौ | मम नाथावनाथाया निहतौ रामलक्ष्मणौ || १७|| न हि दृष्टिपथं प्राप्य राघवस्य रणे रिपुः | जीवन्प्रतिनिवर्तेत यद्यपि स्यान्मनोजवः || १८|| न कालस्यातिभारोऽस्ति कृतान्तश्च सुदुर्जयः | यत्र रामः सह भ्रात्रा शेते युधि निपाथितः || १९|| नाहं शोचामि भर्तारं निहतं न च लक्ष्मणम् | नात्मानं जननी चापि यथा श्वश्रूं तपस्विनीम् || २०|| सा हि चिन्तयते नित्यं समाप्तव्रतमागतम् | कदा द्रक्ष्यामि सीतां च रामं च सहलक्ष्मणम् || २१|| परिदेवयमानां तां राक्षसी त्रिजटाब्रवीत् | मा विषादं कृथा देवि भर्तायं तव जीवति || २२|| कारणानि च वक्ष्यामि महान्ति सदृशानि च | यथेमौ जीवतो देवि भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ || २३|| न हि कोपपरीतानि हर्षपर्युत्सुकानि च | भवन्ति युधि योधानां मुखानि निहते पतौ || २४|| इदं विमानं वैदेहि पुष्पकं नाम नामतः | दिव्यं त्वां धारयेन्नेदं यद्येतौ गजजीवितौ || २५|| हतवीरप्रधाना हि हतोत्साहा निरुद्यमा | सेना भ्रमति सङ्ख्येषु हतकर्णेव नौर्जले || २६|| इयं पुनरसम्भ्रान्ता निरुद्विग्ना तरस्विनी | सेना रक्षति काकुत्स्थौ मायया निर्जितौ रणे || २७|| सा त्वं भव सुविस्रब्धा अनुमानैः सुखोदयैः | अहतौ पश्य काकुत्स्थौ स्नेहादेतद्ब्रवीमि ते || २८|| अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्ये कदा चन | चारित्रसुखशीलत्वात्प्रविष्टासि मनो मम || २९|| नेमौ शक्यौ रणे जेतुं सेन्द्रैरपि सुरासुरैः | एतयोराननं दृष्ट्वा मया चावेदितं तव || ३०|| इदं च सुमहच्चिह्नं शनैः पश्यस्व मैथिलि | निःसंज्ञावप्युभावेतौ नैव लक्ष्मीर्वियुज्यते || ३१|| प्रायेण गतसत्त्वानां पुरुषाणां गतायुषाम् | दृश्यमानेषु वक्त्रेषु परं भवति वैकृतम् || ३२|| त्यज शोकं च दुःखं च मोहं च जनकात्मजे | रामलक्ष्मणयोरर्थे नाद्य शक्यमजीवितुम् || ३३|| श्रुत्वा तु वचनं तस्याः सीता सुरसुतोपमा | कृताञ्जलिरुवाचेदमेवमस्त्विति मैथिली || ३४|| विमानं पुष्पकं तत्तु समिवर्त्य मनोजवम् | दीना त्रिजटया सीता लङ्कामेव प्रवेशिता || ३५|| ततस्त्रिजटया सार्धं पुष्पकादवरुह्य सा | अशोकवनिकामेव रक्षसीभिः प्रवेशिता || ३६|| प्रविश्य सीता बहुवृक्षषण्डां तां राक्षसेन्द्रस्य विहारभूमिम् | सम्प्रेक्ष्य सञ्चिन्त्य च राजपुत्रौ परं विषादं समुपाजगाम || ३७||	37	1181
Seetha recollected the prophesies of astrologers/palmists that she should never be widowed and would bear children and wailed that those prophesies have become untrue. However, Trijata reassures her stating that Shri Rama and Lakshman are still alive and that Pushpaka Vimana would not carry a widow (If Shri Rama is dead Seeta will be a widow), and takes her back to Ashoka Garden.

इत्यार्षे श्री रामायणे युद्धकाण्डे द्वादश: भाग:

 

Yuddhakāṇḍa Part-11

Yuddhakāṇḍa Part-13