युद्धकाण्ड - Yuddhakāṇḍa (भाग - १३ ;;; Part – 13)

 

युद्धकाण्ड - Yuddhakāṇḍa (भाग - १३ ;;; Part – 13)

Sarga number as per Ramayana	Shlokas extracted	No. of shlokas	Cumulative number of shlokas in this Kanda
49	घोरेण शरबन्धेन बद्धौ दशरथात्मजौ | निश्वसन्तौ यथा नागौ शयानौ रुधिरोक्षितौ || १|| सर्वे ते वानरश्रेष्ठाः ससुग्रीवा महाबलाः | परिवार्य महात्मानौ तस्थुः शोकपरिप्लुताः || २|| एतस्मिन्नन्तेरे रामः प्रत्यबुध्यत वीर्यवान् | स्थिरत्वात्सत्त्वयोगाच्च शरैः सन्दानितोऽपि सन् || ३|| ततो दृष्ट्वा सरुधिरं विषण्णं गाढमर्पितम् | भ्रातरं दीनवदनं पर्यदेवयदातुरः || ४|| किं नु मे सीतया कार्यं किं कार्यं जीवितेन वा | शयानं योऽद्य पश्यामि भ्रातरं युधि निर्जितम् || ५|| शक्या सीता समा नारी प्राप्तुं लोके विचिन्वता | न लक्ष्मणसमो भ्राता सचिवः साम्परायिकः || ६|| परित्यक्ष्याम्यहं प्राणान्वानराणां तु पश्यताम् | यदि पञ्चत्वमापन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः || ७|| किं नु वक्ष्यामि कौसल्यां मातरं किं नु कैकयीम् | कथमम्बां सुमित्राञ्च पुत्रदर्शनलालसाम् || ८|| विवत्सां वेपमानां च क्रोशन्तीं कुररीम् इव | कथमाश्वासयिष्यामि यदि यास्यामि तं विना || ९|| कथं वक्ष्यामि शत्रुघ्नं भरतं च यशस्विनम् | मया सह वनं यातो विना तेनागतः पुनः || १०|| उपालम्भं न शक्ष्यामि सोढुं बत सुमित्रया | इहैव देहं त्यक्ष्यामि न हि जीवितुमुत्सहे || ११|| धिङ्मां दुष्कृतकर्माणमनार्यं यत्कृते ह्यसौ | लक्ष्मणः पतितः शेते शरतल्पे गतासुवत् || १२|| त्वं नित्यं सुविषण्णं मामाश्वासयसि लक्ष्मण | गतासुर्नाद्य शक्नोषि मामार्तमभिभाषितुम् || १३|| येनाद्य बहवो युद्धे राक्षसा निहताः क्षितौ | तस्यामेव क्षितौ वीरः स शेते निहतः परैः || १४|| शयानः शरतल्पेऽस्मिन्स्वशोणितपरिप्लुतः | शरजालैश्चितो भाति भास्करोऽस्तमिव व्रजन् || १५|| बाणाभिहतमर्मत्वान्न शक्नोत्यभिवीक्षितुम् | रुजा चाब्रुवतो ह्यस्य दृष्टिरागेण सूच्यते || १६|| यथैव मां वनं यान्तमनुयातो महाद्युतिः | अहमप्यनुयास्यामि तथैवैनं यमक्षयम् || १७|| इष्टबन्धुजनो नित्यं मां च नित्यमनुव्रतः | इमामद्य गतोऽवस्थां ममानार्यस्य दुर्नयैः || १८|| सुरुष्टेनापि वीरेण लक्ष्मणेना न संस्मरे | परुषं विप्रियं वापि श्रावितं न कदा चन || १९|| विससर्जैकवेगेन पञ्चबाणशतानि यः | इष्वस्त्रेष्वधिकस्तस्मात्कार्तवीर्याच्च लक्ष्मणः || २०|| अस्त्रैरस्त्राणि यो हन्याच्छक्रस्यापि महात्मनः | सोऽयमुर्व्यांहतः शेते महार्हशयनोचितः || २१|| तच्च मिथ्या प्रलप्तं मां प्रधक्ष्यति न संशयः | यन्मया न कृतो राजा राक्षसानां विभीषणः || २२|| अस्मिन्मुहूर्ते सुग्रीव प्रतियातुमितोऽर्हसि | मत्वा हीनं मया राजन्रावणोऽभिद्रवेद्बली || २३|| अङ्गदं तु पुरस्कृत्य ससैन्यः ससुहृज्जनः | सागरं तर सुग्रीव पुनस्तेनैव सेतुना || २४|| कृतं हनुमता कार्यं यदन्यैर्दुष्करं रणे | ऋक्षराजेन तुष्यामि गोलाङ्गूलाधिपेन च || २५|| अङ्गदेन कृतं कर्म मैन्देन द्विविदेन च | युद्धं केसरिणा सङ्ख्ये घोरं सम्पातिना कृतम् || २६|| गवयेन गवाक्षेण शरभेण गजेन च | अन्यैश्च हरिभिर्युद्धं मदार्थे त्यक्तजीवितैः || २७|| न चातिक्रमितुं शक्यं दैवं सुग्रीव मानुषैः | यत्तु शक्यं वयस्येन सुहृदा वा परन्तप | कृतं सुग्रीव तत्सर्वं भवताधर्मभीरुणा || २८|| मित्रकार्यं कृतमिदं भवद्भिर्वानरर्षभाः | अनुज्ञाता मया सर्वे यथेष्टं गन्तुमर्हथ || २९|| शुश्रुवुस्तस्य ते सर्वे वानराः परिदेवितम् | वर्तयां चक्रुरश्रूणि नेत्रैः कृष्णेतरेक्षणाः || ३०|| ततः सर्वाण्यनीकानि स्थापयित्वा विभीषणः | आजगाम गदापाणिस्त्वरितो यत्र राघवः || ३१|| तं दृष्ट्वा त्वरितं यान्तं नीलाञ्जनचयोपमम् | वानरा दुद्रुवुः सर्वे मन्यमानास्तु रावणिम् || ३२||	32	1213
Regaining his consciousness, Shri Rama laments over the pitiable state of Lakshmana, who was still lying unconscious. The foremost of vanaras too had plunged into grief. Meanwhile, Vibhishana approaches Shri Rama and the vanaras flee away, assuming him to be Indrajit.
50	अथोवाच महातेजा हरिराजो महाबलः | किमियं व्यथिता सेना मूढवातेव नौर्जले || १|| सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा वालिपुत्रोऽङ्गदोऽब्रवीत् | न त्वं पश्यसि रामं च लक्ष्मणं च महाबलम् || २|| शरजालाचितौ वीरावुभौ दशरथात्मजौ | शरतल्पे महात्मानौ शयानाउ रुधिरोक्.सितौ || ३|| अथाब्रवीद्वानरेन्द्रः सुग्रीवः पुत्रमङ्गदम् | नानिमित्तमिदं मन्ये भवितव्यं भयेन तु || ४|| विषण्णवदना ह्येते त्यक्तप्रहरणा दिशः | प्रपलायन्ति हरयस्त्रासादुत्फुल्ललोचनाः || ५|| अन्योन्यस्य न लज्जन्ते न निरीक्षन्ति पृष्ठतः | विप्रकर्षन्ति चान्योन्यं पतितं लङ्घयन्ति च || ६|| एतस्मिन्नन्तरे वीरो गदापाणिर्विभीषणः | सुग्रीवं वर्धयामास राघवं च निरैक्षत || ७|| विभीषणं तं सुग्रीवो दृष्ट्वा वानरभीषणम् | ऋक्षराजं समीपस्थं जाम्बवन्तमुवाच ह || ८|| विभीषणोऽयं सम्प्राप्तो यं दृष्ट्वा वानरर्षभाः | विद्रवन्ति परित्रस्ता रावणात्मजशङ्कया || ९|| शीघ्रमेतान्सुवित्रस्तान्बहुधा विप्रधावितान् | पर्यवस्थापयाख्याहि विभीषणमुपस्थितम् || १०|| सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु जाम्बवानृक्षपार्थिवः | वानरान्सान्त्वयामास संनिवर्त्य प्रहावतः || ११|| ते निवृत्ताः पुनः सर्वे वानरास्त्यक्तसम्भ्रमाः | ऋक्षराजवचः श्रुत्वा तं च दृष्ट्वा विभीषणम् || १२|| विभीषणस्तु रामस्य दृष्ट्वा गात्रं शरैश् चितम् | लक्ष्मणस्य च धर्मात्मा बभूव व्यथितेन्द्रियः || १३|| जलक्लिन्नेन हस्तेन तयोर्नेत्रे प्रमृज्य च | शोकसम्पीडितमना रुरोद विललाप च || १४|| इमौ तौ सत्त्वसम्पन्नौ विक्रान्तौ प्रियसंयुगौ | इमामवस्थां गमितौ राकसैः कूटयोधिभिः || १५|| भ्रातुः पुत्रेण मे तेन दुष्पुत्रेण दुरात्मना | राक्षस्या जिह्मया बुद्ध्या छलितावृजुविक्रमौ || १६|| शरैरिमावलं विद्धौ रुधिरेण समुक्षितौ | वसुधायामिम सुप्तौ दृश्येते शल्यकाविव || १७|| ययोर्वीर्यमुपाश्रित्य प्रतिष्ठा काङ्क्षिता मया | तावुभौ देहनाशाय प्रसुप्तौ पुरुषर्षभौ || १८|| जीवन्नद्य विपन्नोऽस्मि नष्टराज्यमनोरथः | प्राप्तप्रतिज्ञश्च रिपुः सकामो रावणः कृतः || १९|| एवं विलपमानं तं परिष्वज्य विभीषणम् | सुग्रीवः सत्त्वसम्पन्नो हरिराजोऽब्रवीदिदम् || २०|| राज्यं प्राप्स्यसि धर्मज्ञ लङ्कायां नात्र संशयः | रावणः सह पुत्रेण स राज्यं नेह लप्स्यते || २१|| शरसम्पीडितावेतावुभौ राघवलक्ष्मणौ | त्यक्त्वा मोहं वधिष्येते सगणं रावणं रणे || २२|| तमेवं सान्त्वयित्वा तु समाश्वास्य च राक्षसं | सुषेणं श्वशुरं पार्श्वे सुग्रीवस्तमुवाच ह || २३|| सह शूरैर्हरिगणैर्लब्धसंज्ञावरिन्दमौ | गच्छ त्वं भ्रातरौ गृह्य किष्किन्धां रामलक्ष्मणौ || २४|| अहं तु रावणं हत्वा सपुत्रं सहबान्धवम् | मैथिलीमानयिष्यामि शक्रो नष्टामिव श्रियम् || २५|| एतस्मिन्नन्तरे वायुर्मेघांश्चापि सविद्युतः | पर्यस्यन्सागरे तोयं कम्पयन्निव पर्वतान् || २६|| महता पक्षवातेन सर्वे द्वीपमहाद्रुमाः | निपेतुर्भग्नविटपाः समूला लवणाम्भसि || २७|| अभवन्पन्नगास्त्रस्ता भोगिनस्तत्रवासिनः | शीघ्रं सर्वाणि यादांसि जग्मुश्च लवणार्णवम् || २८|| ततो मुहूर्तद्गरुडं वैनतेयं महाबलम् | वानरा ददृशुः सर्वे ज्वलन्तमिव पावकम् || २९|| तमागतमभिप्रेक्ष्य नागास्ते विप्रदुद्रुवुः | यैस्तौ सत्पुरुषौ बद्धौ शरभूतैर्महाबलौ || ३०|| ततः सुपर्णः काकुत्स्थौ दृष्ट्वा प्रत्यभिनन्द्य च | विममर्श च पाणिभ्यां मुखे चन्द्रसमप्रभे || ३१|| वैनतेयेन संस्पृष्टास्तयोः संरुरुहुर्व्रणाः | सुवर्णे च तनू स्निग्धे तयोराशु बभूवतुः || ३२|| तेजो वीर्यं बलं चौज उत्साहश्च महागुणाः | प्रदर्शनं च बुद्धिश्च स्मृतिश्च द्विगुणं तयोः || ३३|| तावुत्थाप्य महावीर्यौ गरुडो वासवोपमौ | उभौ तौ सस्वजे हृष्टौ रामश्चैनमुवाच ह || ३४|| भवत्प्रसादाद्व्यसनं रावणिप्रभवं महत् | आवामिह व्यतिक्रान्तौ शीघ्रं च बलिनौ कृतौ || ३५|| यथा तातं दशरथं यथाजं च पितामहम् | तथा भवन्तमासाद्य हृषयं मे प्रसीदति || ३६|| को भवान्रूपसम्पन्नो दिव्यस्रगनुलेपनः | वसानो विरजे वस्त्रे दिव्याभरणभूषितः || ३७|| तमुवाच महातेजा वैनतेयो महाबलः | पतत्रिराजः प्रीतात्मा हर्षपर्याकुलेक्षणः || ३८|| अहं सखा ते काकुत्स्थ प्रियः प्राणो बहिश्चरः | गरुत्मानिह सम्प्राप्तो युवयोः साह्यकारणात् || ३९|| असुरा वा महावीर्या दानवा वा महाबलाः | सुराश्चापि सगन्धर्वाः पुरस्कृत्य शतक्रतुम् || ४०|| नेमं मोक्षयितुं शक्ताः शरबन्धं सुदारुणम् | माया बलादिन्द्रजिता निर्मितं क्रूरकर्मणा || ४१|| एते नागाः काद्रवेयास्तीक्ष्णदंष्ट्राविषोल्बणाः | रक्षोमाया प्रभावेन शरा भूत्वा त्वदाश्रिताः || ४२|| सभाग्यश्चासि धर्मज्ञ राम सत्यपराक्रम | लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा समरे रिपुघातिना || ४३|| इमं श्रुत्वा तु वृत्तान्तं त्वरमाणोऽहमागतः | सहसा युवयोः स्नेहात्सखित्वमनुपालयन् || ४४|| मोक्षितौ च महाघोरादस्मात्सायकबन्धनात् | अप्रमादश्च कर्तव्यो युवाभ्यां नित्यमेव हि || ४५|| प्रकृत्या राक्षसाः सर्वे सङ्ग्रामे कूटयोधिनः | शूराणां शुद्धभावानां भवतामार्जवं बलम् || ४६|| तन्न विश्वसितव्यं वो राक्षसानां रणाजिरे | एतेनैवोपमानेन नित्यजिह्मा हि राक्षसाः || ४७|| एवमुक्त्वा ततो रामं सुपर्णः सुमहाबलः | परिष्वज्य सुहृत्स्निग्धमाप्रष्टुमुपचक्रमे || ४८|| सखे राघव धर्मज्ञ रिपूणाम् अपि वत्सल | अभ्यनुज्ञातुमिच्छामि गमिष्यामि यथागतम् || ४९|| बालवृद्धावशेषां तु लङ्कां कृत्वा शरोर्मिभिः | रावणं च रिपुं हत्वा सीतां समुपलप्स्यसे || ५०|| इत्येवमुक्त्वा वचनं सुपर्णः शीघ्रविक्रमः | रामं च विरुजं कृत्वा मध्ये तेषां वनौकसाम् || ५१|| प्रदक्षिणं ततः कृत्वा परिष्वज्य च वीर्यवान् | जगामाकाशमाविश्य सुपर्णः पवनो यथा || ५२|| विरुजौ राघवौ दृष्ट्वा ततो वानरयूथपाः | सिंहनादांस्तदा नेदुर्लाङ्गूलं दुधुवुश् च ते || ५३|| ततो भेरीः समाजघ्नुर्मृदङ्गांश्च व्यनादयन् | दध्मुः शङ्खान्सम्प्रहृष्टाः क्ष्वेलन्त्यपि यथापुरम् || ५४|| आस्फोट्यास्फोट्य विक्रान्ता वानरा नगयोधिनः | द्रुमानुत्पाट्य विविधांस्तस्थुः शतसहस्रशः || ५५|| विसृजन्तो महानादांस्त्रासयन्तो निशाचरान् | लङ्काद्वाराण्युपाजग्मुर्योद्धुकामाः प्लवङ्गमाः || ५६|| ततस्तु भीमस्तुमुलो निनादो बभूव शाखामृगयूथपानाम् | क्षये निदाघस्य यथा घनानां नादः सुभीमो नदतां निशीथे || ५७||	57	1270
Understanding Vibhishana to be the cause of panic created among the vanaras, Sugreeva requests Jambavan to restore the order in the army. Jambavan then restores confidence among the vanaras. Vibhishana also feels dejected on observing the bodies of Shri Rama and Lakshmana, who are lying unconscious on the ground. Sugreeva consoles Vibhishana that Shri Rama and Lakshmana would regain consciousness. And, he further states that he would continue the war and kill Ravana and bring back Seeta.  Sushena says that attacking by using sorcery is common with the demons and there is nothing to worry about.  He adds that Shri Hanuman should be sent to Milk ocean area to bring the Sanjeevakarani and Vishalyakarani herbs, lying in the Chandragiri and Dronadri hills in that vicinity. Just then, Garuda the King of Birds, appears and the serpents, which made Shri Rama and Lakshmana immovable in the form of arrows, escapes in fear, upon sighting the Garuda.  Garuda makes Shri Rama and Lakshmana free from all effects of those serpentine arrows.  He cautions the brothers to be vigilant and departs. Upon sighting Shri Rama and Lakshmana regaining their strength and valour and standing for war, the Vanaras shouted jubilantly.

इत्यार्षे श्री रामायणे युद्धकाण्डे त्रयोदश: भाग:

 

Yuddhakāṇḍa Part-12

Yuddhakāṇḍa Part-14