युद्धकाण्ड - Yuddhakāṇḍa (भाग - ३० ;;; Part – 30)

 

युद्धकाण्ड - Yuddhakāṇḍa (भाग - ३० ;;; Part – 30)

Sarga number as per Ramayana	Shlokas extracted	No. of shlokas	Cumulative number of shlokas in this Kanda
102	शक्त्या निपातितं दृष्ट्वा रावणेन बलीयसा | राममाश्वासयन्वीरः सुषेणो वाक्यमब्रवीत् | || १|| न मृतोऽयं महाबाहुर्लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः | न चास्य विकृतं वक्त्रं नापि श्यामं न निष्प्रभम् || २|| सुप्रभं च प्रसन्नं च मुखमस्याभिलक्ष्यते | पद्मरक्ततलौ हस्तौ सुप्रसन्ने च लोचने || ३|| एवं न विद्यते रूपं गतासूनां विशां पते | मां विषादं कृत्वा वीर सप्राणोऽयमरिन्दम || ४|| आख्यास्यते प्रसुप्तस्य स्रस्तगात्रस्य भूतले | सोच्छ्वासं हृदयं वीर कम्पमानं मुहुर्मुहुः || ५|| एवमुक्त्वा तु वाक्यज्ञः सुषेणो राघवं वचः | समीपस्थमुवाचेदं हनूमन्तमभित्वरन् || ६|| सौम्य शीघ्रमितो गत्वा शैलमोषधिपर्वतम् | पूर्वं हि कथितो योऽसौ वीर जाम्बवता शुभः || ७|| दक्षिणे शिखरे तस्य जातामोषधिमानय | विशल्यकरणी नाम विशल्यकरणीं शुभाम् || ८|| सौवर्णकरणीं चापि तथा सञ्जीवनीम् अपि | सन्धानकरणीं चापि गत्वा शीघ्रमिहानय | सञ्जीवनार्थं वीरस्य लक्ष्मणस्य महात्मनः || ९|| इत्येवमुक्तो हनुमान्गत्वा चौषधिपर्वतम् | चिन्तामभ्यगमच्छ्रीमानजानंस्ता महौषधीः || १०|| तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना मारुतेरमितौजसः | इदमेव गमिष्यामि गृहीत्वा शिखरं गिरेः || ११|| अगृह्य यदि गच्छामि विशल्यकरणीम् अहम् | कालात्ययेन दोषः स्याद्वैक्लव्यं च महद्भवेत् || १२|| इति सञ्चिन्त्य हनुमान्गत्वा क्षिप्रं महाबलः | उत्पपात गृहीत्वा तु हनूमाञ्शिखरं गिरेः || १३|| ओषधीर्नावगछामि ता अहं हरिपुङ्गव | तदिदं शिखरं कृत्स्नं गिरेस्तस्याहृतं मया || १४|| एवं कथयमानं तं प्रशस्य पवनात्मजम् | सुषेणो वानरश्रेष्ठो जग्राहोत्पाट्य चौषधीः || १५|| ततः सङ्क्षोदयित्वा तामोषधिं वानरोत्तमः | लक्ष्मणस्य ददौ नस्तः सुषेणः सुमहाद्युतिः || १६|| सशल्यः स समाघ्राय लक्ष्मणः परवीरहा | विशल्यो विरुजः शीघ्रमुदतिष्ठन्महीतलात् || १७|| समुत्थितं ते हरयो भूतलात्प्रेक्ष्य लक्ष्मणम् | साधु साध्विति सुप्रीताः सुषेणं प्रत्यपूजयन् || १८|| एह्येहीत्यब्रवीद्रामो लक्ष्मणं परवीरहा | सस्वजे स्नेहगाढं च बाष्पपर्याकुलेक्षणः || १९||	19	3080
Scrutinising the condition of Lakshmana, Sushena, the vanara-physician says he is still alive. Sushena then suggests Shri Hanuma to fly quickly to Himalayas and bring the required herbs to treat Lakshmana. Shri Hanuman leaps to Mount Mahodara and brings the whole mountain-peak. Sushena treats Lakshmana with those herbs and he regains consciousness.
103	अथान्यं रथमास्थाय रावणो राक्षसाधिपः | अभ्यधावा काकुत्स्थं स्वर्भानुरिव भास्करम् ||१|| दशग्रीवो रथस्थस्तु रामं वज्रोपमैः शरैः | आजघान महाघोरैर्धाराभिरिव तोयदः || २|| दीप्तपावकसङ्काशैः शरैः काञ्चनभूषणैः | निर्बिभेद रणे रामो दशग्रीवं समाहितः || ३|| भूमिस्थितस्य रामस्य रथस्थस्य च रक्षसः | न समं युद्धमित्याहुर्देवगन्धर्वदानवाः || ४|| ततः काञ्चनचित्राङ्गः किङ्किणीशतभूषितः | तरुणादित्यसङ्काशो वैदूर्यमयकूबरः || ५|| सदश्वैः काञ्चनापीडैर्युक्तः श्वेतप्रकीर्णकैः | हरिभिः सूर्यसङ्काशैर्हेमजालविभूषितैः || ६|| रुक्मवेणुध्वजः श्रीमान्देवराजरथो वरः | अभ्यवर्तत काकुत्स्थमवतीर्य त्रिविष्टपात् || ७|| अब्रवीच्च तदा रामं सप्रतोदो रथे स्थितः | प्राञ्जलिर्मातलिर्वाक्यं सहस्राक्षस्य सारथिः || ८|| सहस्राक्षेण काकुत्स्थ रथोऽयं विजयाय ते | दत्तस्तव महासत्त्व श्रीमाञ्शत्रुनिबर्हणः || ९|| इदमैन्द्रं महच्चापं कवचं चाग्निसंनिभम् | शराश्चादित्यसङ्काशाः शक्तिश्च विमला शिताः || १०|| आरुह्येमं रथं वीर राक्षसं जहि रावणम् | मया सारथिना राम महेन्द्र इव दानवान् || ११|| इत्युक्तः स परिक्रम्य रथं तमभिवाद्य च | आरुरोह तदा रामो लोकाँल्लक्ष्म्या विराजयन् || १२|| तद्बभूवाद्भुतं युद्धं द्वैरथं लोमहर्षणम् | रामस्य च महाबाहो रावणस्य च रक्षसः || १३|| स गान्धर्वेण गान्धर्वं दैवं दैवेन राघवः | अस्त्रं राक्षसराजस्य जघान परमास्त्रवित् || १४|| अस्त्रं तु परमं घोरं राक्षसं राकसाधिप | ससर्ज परमक्रुद्धः पुनरेव निशाचरः || १५|| ते रावणधनुर्मुक्ताः शराः काञ्चनभूषणाः | अभ्यवर्तन्त काकुत्स्थं सर्पा भूत्वा महाविषाः || १६|| ते दीप्तवदना दीप्तं वमन्तो ज्वलनं मुखैः | राममेवाभ्यवर्तन्त व्यादितास्या भयानकाः || १७|| तैर्वासुकिसमस्पर्शैर्दीप्तभोगैर्महाविषैः | दिशश्च सन्तताः सर्वाः प्रदिशश्च समावृताः || १८|| तान्दृष्ट्वा पन्नगान्रामः समापतत आहवे | अस्त्रं गारुत्मतं घोरं प्रादुश्चक्रे भयावहम् || १९|| ते राघवधनुर्मुक्ता रुक्मपुङ्खाः शिखिप्रभाः | सुपर्णाः काञ्चना भूत्वा विचेरुः सर्पशत्रवः || २०|| ते तान्सर्वाञ्शराञ्जघ्नुः सर्परूपान्महाजवान् | सुपर्णरूपा रामस्य विशिखाः कामरूपिणः || २१|| अस्त्रे प्रतिहते क्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः | अभ्यवर्षत्तदा रामं घोराभिः शरवृष्टिभिः || २२|| ततः शरसहस्रेण राममक्लिष्टकारिणम् | अर्दयित्वा शरौघेण मातलिं प्रत्यविध्यत || २३|| पातयित्वा रथोपस्थे रथात्केतुं च काञ्चनम् | ऐन्द्रानभिजघानाश्वाञ्शरजालेन रावणः || २४|| निरस्यमानो रामस्तु दशग्रीवेण रक्षसा | नाशकदभिसन्धातुं सायकान्रणमूर्धनि || २५|| स कृत्वा भ्रुकुटीं क्रुद्धः किं चित्संरक्तलोचनः | जगाम सुमहाक्रोधं निर्दहन्निव चक्षुषा || २६||	26	3106
Ravana ascends another chariot and returns to battlefield. The battle between Shri Rama and Ravana resumes. Observing that Shri Rama was standing on the ground and fighting, Indra sends a chariot, an armour, some arrows and a powerful spear. A fierce and thrilling battle ensues between Shri Rama and Ravana, in which Ravana gets severely hurt.
109                                                                                          110	ततः प्रवृत्तं सुक्रूरं रामरावणयोस्तदा | सुमहद्द्वैरथं युद्धं सर्वलोकभयावहम् || १|| ततो राक्षससैन्यं च हरीणां च महद्बलम् | प्रगृहीतप्रहरणं निश्चेष्टं समतिष्ठत || २|| सम्प्रयुद्धौ ततो दृष्ट्वा बलवन्नरराक्षसौ | व्याक्षिप्तहृदयाः सर्वे परं विस्मयमागताः || ३|| नानाप्रहरणैर्व्यग्रैर्भुजैर्विस्मितबुद्धयः | तस्थुः प्रेक्ष्य च सङ्ग्रामं नाभिजघ्नुः परस्परम् || ४|| रक्षसां रावणं चापि वानराणां च राघवम् | पश्यतां विस्मिताक्षाणां सैन्यं चित्रमिवाबभौ || ५|| तौ तु तत्र निमित्तानि दृष्ट्वा राघवरावणौ | कृतबुद्धी स्थिरामर्षौ युयुधाते अभीतवत् || ६|| जेतव्यमिति काकुत्स्थो मर्तव्यमिति रावणः | धृतौ स्ववीर्यसर्वस्वं युद्धेऽदर्शयतां तदा || ७|| ततः क्रोधाद्दशग्रीवः शरान्सन्धाय वीर्यवान् | मुमोच ध्वजमुद्दिश्य राघवस्य रथे स्थितम् || ८|| ते शरास्तमनासाद्य पुरन्दररथध्वजम् | रक्तशक्तिं परामृश्य निपेतुर्धरणीतले || ९|| ततो रामोऽभिसङ्क्रुद्धश्चापमायम्य वीर्यवान् | कृतप्रतिकृतं कर्तुं मनसा सम्प्रचक्रमे || १०|| रावणध्वजमुद्दिश्य मुमोच निशितं शरम् | महासर्पमिवासह्यं ज्वलन्तं स्वेन तेजसा || ११|| जगाम स महीं भित्त्वा दशग्रीवध्वजं शरः | स निकृत्तोऽपतद्भूमौ रावणस्य रथध्वजः || १२|| ध्वजस्योन्मथनं दृष्ट्वा रावणः सुमहाबलः | क्रोधजेनाग्निना सङ्ख्ये प्रदीप्त इव चाभवत् || १३|| स रोषवशमापन्नः शरवर्षं महद्वमन् | रामस्य तुरगान्दिव्याञ्शरैर्विव्याध रावणः || १४|| ते विद्धा हरयस्तस्य नास्खलन्नापि बभ्रमुः | बभूवुः स्वस्थहृदयाः पद्मनालैरिवाहताः || १५|| तेषामसम्भ्रमं दृष्ट्वा वाजिनां रावणस्तदा | भूय एव सुसङ्क्रुद्धः शरवर्षं मुमोच ह || १६|| गदाश्च परिघांश्चैव चक्राणि मुसलानि च | गिरिशृङ्गाणि वृक्षांश्च तथा शूलपरश्वधान् || १७|| माया विहितमेतत्तु शस्त्रवर्षमपातयत् | सहस्रशस्ततो बाणानश्रान्तहृदयोद्यमः || १८|| तुमुलं त्रासजननं भीमं भीमप्रतिस्वनम् | दुर्धर्षमभवद्युद्धे नैकशस्त्रमयं महत् || १९|| विमुच्य राघवरथं समन्ताद्वानरे बले | सायकैरन्तरिक्षं च चकाराशु निरन्तरम् | मुमोच च दशग्रीवो निःसङ्गेनान्तरात्मना || २०|| व्यायच्छमानं तं दृष्ट्वा तत्परं रावणं रणे | प्रहसन्निव काकुत्स्थः सन्दधे सायकाञ्शितान् || २१|| स मुमोच ततो बाणान्रणे शतसहस्रशः | तान्दृष्ट्वा रावणश्चक्रे स्वशरैः खं निरन्तरम् || २२|| ततस्ताभ्यां प्रयुक्तेन शरवर्षेण भास्वता | शरबद्धमिवाभाति द्वितीयं भास्वदम्बरम् || २३|| नानिमित्तोऽभवद्बाणो नातिभेत्ता न निष्फलः | तथा विसृजतोर्बाणान्रामरावणयोर्मृधे || २४|| प्रायुध्येतामविच्छिन्नमस्यन्तौ सव्यदक्षिणम् | चक्रतुस्तौ शरौघैस्तु निरुच्छ्वासमिवाम्बरम् || २५|| रावणस्य हयान्रामो हयान्रामस्य रावणः | जघ्नतुस्तौ तदान्योन्यं कृतानुकृतकारिणौ || २६|| ततः क्रुद्धो महाबाहू रघूणां कीर्तिवर्धनः | सन्धाय धनुषा रामः क्षुरमाशीविषोपमम् | रावणस्य शिरोऽच्छिन्दच्छ्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् || २७|| तच्छिरः पतितं भूमौ दृष्टं लोकैस्त्रिभिस्तदा | तस्यैव सदृशं चान्यद्रावणस्योत्थितं शिरः || २८|| तत्क्षिप्रं क्षिप्रहस्तेन रामेण क्षिप्रकारिणा | द्वितीयं रावणशिरश्छिन्नं संयति सायकैः || २९|| छिन्नमात्रं च तच्छीर्षं पुनरन्यत्स्म दृश्यते | तदप्यशनिसङ्काशैश्छिन्नं रामेण सायकैः || ३०|| एवमेव शतं छिन्नं शिरसां तुल्यवर्चसाम् | न चैव रावणस्यान्तो दृश्यते जीवितक्षये || ३१|| ततः सर्वास्त्रविद्वीरः कौसल्यानन्दिवर्धनः | मार्गणैर्बहुभिर्युक्तश्चिन्तयामास राघवः || ३२|| मारीचो निहतो यैस्तु खरो यैस्तु सुदूषणः | क्रञ्चारण्ये विराधस्तु कबन्धो दण्डका वने || ३३|| त इमे सायकाः सर्वे युद्धे प्रत्ययिका मम | किं नु तत्कारणं येन रावणे मन्दतेजसः || ३४|| इति चिन्तापरश्चासीदप्रमत्तश्च संयुगे | ववर्ष शरवर्षाणि राघवो रावणोरसि || ३५|| रावणोऽपि ततः क्रुद्धो रथस्थो राक्षसेश्वरः | गदामुसलवर्षेण रामं प्रत्यर्दयद्रणे || ३६||	36	3142
Releasing continuous arrows at each other, Shri Rama and Ravana were engaged in a fierce battle. Ravana's flag-staff is brought down by Shri Rama's arrows. When Shri Rama chopped off Ravana’s head, another head cropped up in that place. Shri Rama got frustrated with the endless cutting off Ravana's head, and cropping up of another head in its place.
111	अथ संस्मारयामास राघवं मातलिस्तदा | अजानन्निव किं वीर त्वमेनमनुवर्तसे || १|| विसृजास्मै वधाय त्वमस्त्रं पैतामहं प्रभो | विनाशकालः कथितो यः सुरैः सोऽद्य वर्तते || २|| ततः संस्मारितो रामस्तेन वाक्येन मातलेः | जग्राह स शरं दीप्तं निश्वसन्तमिवोरगम् || ३|| अभिमन्त्र्य ततो रामस्तं महेषुं महाबलः | वेदप्रोक्तेन विधिना सन्दधे कार्मुके बली || ४|| स रावणाय सङ्क्रुद्धो भृशमायम्य कार्मुकम् | चिक्षेप परमायत्तस्तं शरं मर्मघातिनम् || ५|| स वज्र इव दुर्धर्षो वज्रबाहुविसर्जितः | कृतान्त इव चावार्यो न्यपतद्रावणोरसि || ६|| स विसृष्टो महावेगः शरीरान्तकरः शरः | बिभेद हृदयं तस्य रावणस्य दुरात्मनः || ७|| रुधिराक्तः स वेगेन जीवितान्तकरः शरः | रावणस्य हरन्प्राणान्विवेश धरणीतलम् || ८|| स शरो रावणं हत्वा रुधिरार्द्रकृतच्छविः | कृतकर्मा निभृतवत्स्वतूणीं पुनराविशत् || ९|| तस्य हस्ताद्धतस्याशु कार्मुकं तत्ससायकम् | निपपात सह प्राणैर्भ्रश्यमानस्य जीवितात् || १०|| गतासुर्भीमवेगस्तु नैरृतेन्द्रो महाद्युतिः | पपात स्यन्दनाद्भूमौ वृत्रो वज्रहतो यथा || ११|| तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ हतशेषा निशाचराः | हतनाथा भयत्रस्ताः सर्वतः सम्प्रदुद्रुवुः || १२|| नर्दन्तश्चाभिपेतुस्तान्वानरा द्रुमयोधिनः | दशग्रीववधं दृष्ट्वा विजयं राघवस्य च || १३|| अर्दिता वानरैर्हृष्टैर्लङ्कामभ्यपतन्भयात् | हताश्रयत्वात्करुणैर्बाष्पप्रस्रवणैर्मुखैः || १४|| ततो विनेदुः संहृष्टा वानरा जितकाशिनः | वदन्तो राघवजयं रावणस्य च तं वधम् || १५|| अथान्तरिक्षे व्यनदत्सौम्यस्त्रिदशदुन्दुभिः | दिव्यगन्धवहस्तत्र मारुतः सुसुखो ववौ || १६|| निपपातान्तरिक्षाच्च पुष्पवृष्टिस्तदा भुवि | किरन्ती राघवरथं दुरवापा मनोहराः || १७|| राघवस्तव संयुक्ता गगने च विशुश्रुवे | साधु साध्विति वागग्र्या देवतानां महात्मनाम् || १८|| आविवेश महान्हर्षो देवानां चारणैः सह | रावणे निहते रौद्रे सर्वलोकभयङ्करे || १९|| ततः सकामं सुग्रीवमङ्गदं च महाबलम् | चकार राघवः प्रीतो हत्वा राक्षसपुङ्गवम् || २०|| ततः प्रजग्मुः प्रशमं मरुद्गणा दिशः प्रसेदुर्विमलं नभोऽभवत् | मही चकम्पे न च मारुता ववुः स्थिरप्रभश्चाप्यभवद्दिवाकरः || २१|| ततस्तु सुग्रीवविभीषणादयः सुहृद्विशेषाः सहलक्ष्मणास्तदा | समेत्य हृष्टा विजयेन राघवं रणेऽभिरामं विधिनाभ्यपूजयन् || २२|| स तु निहतरिपुः स्थिरप्रतिज्ञः स्वजनबलाभिवृतो रणे रराज | रघुकुलनृपनन्दनो महौजास् त्रिदशगणैरभिसंवृतो यथेन्द्रः || २३||	23	3165
Matali, the charioteer of Indra’s chariot, advises Shri Rama to utilise Brahmastra, a DIVINE astra presided over by Brahma, on Ravana. Shri Rama discharges the BRAHMASTRA on Ravana, which penetrates Ravana's heart and kills him. Ravana falls down dead from his chariot to the earth.

इत्यार्षे श्री रामायणे युद्धकाण्डे त्रिंशतिः भाग:

 

Yuddhakāṇḍa Part-29

Yuddhakāṇḍa Part-31