युद्धकाण्ड - Yuddhakāṇḍa (भाग - ३२ ;;; Part – 32)

 

युद्धकाण्ड - Yuddhakāṇḍa (भाग - ३२ ;;; Part – 32)

Sarga number as per Ramayana	Shlokas extracted	No. of shlokas	Cumulative number of shlokas in this Kanda
124	तां रात्रिमुषितं रामं सुखोत्थितमरिन्दमम् | अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं जयं पृष्ट्वा विभीषणः || १|| स्नानानि चाङ्गरागाणि वस्त्राण्याभरणानि च | चन्दनानि च दिव्यानि माल्यानि विविधानि च || २|| अलङ्कारविदश्चेमा नार्यः पद्मनिभेक्षणाः | उपस्थितास्त्वां विधिवत्स्नापयिष्यन्ति राघव || ३|| एवमुक्तस्तु काकुत्स्थः प्रत्युवाच विभीषणम् | हरीन्सुग्रीवमुख्यांस्त्वं स्नानेनोपनिमन्त्रय || ४|| स तु ताम्यति धर्मात्मा ममहेतोः सुखोचितः | सुकुमारो महाबाहुः कुमारः सत्यसंश्रवः || ५|| तं विना कैकेयीपुत्रं भरतं धर्मचारिणम् | न मे स्नानं बहुमतं वस्त्राण्याभरणानि च || ६|| इत एव पथा क्षिप्रं प्रतिगच्छाम तां पुरीम् | अयोध्यामायतो ह्येष पन्थाः परमदुर्गमः || ७|| एवमुक्तस्तु काकुत्स्थं प्रत्युवाच विभीषणः | अह्ना त्वां प्रापयिष्यामि तां पुरीं पार्थिवात्मज || ८|| पुष्पकं नाम भद्रं ते विमानं सूर्यसंनिभम् | मम भ्रातुः कुबेरस्य रावणेनाहृतं बलात् || ९|| तदिदं मेघसङ्काशं विमानमिह तिष्ठति | तेन यास्यसि यानेन त्वमयोध्यां गजज्वरः || १०|| अहं ते यद्यनुग्राह्यो यदि स्मरसि मे गुणान् | वस तावदिह प्राज्ञ यद्यस्ति मयि सौहृदम् || ११|| लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया | अर्चितः सर्वकामैस्त्वं ततो राम गमिष्यसि || १२|| प्रीतियुक्तस्तु मे राम ससैन्यः ससुहृद्गणः | सत्क्रियां विहितां तावद्गृहाण त्वं मयोद्यताम् || १३|| प्रणयाद्बहुमानाच्च सौहृदेन च राघव | प्रसादयामि प्रेष्योऽहं न खल्वाज्ञापयामि ते || १४|| एवमुक्तस्ततो रामः प्रत्युवाच विभीषणम् | रक्षसां वानराणां च सर्वेषां चोपशृण्वताम् || १५|| पूजितोऽहं त्वया वीर साचिव्येन परन्तप | सर्वात्मना च चेष्टिभिः सौहृदेनोत्तमेन च || १६|| न खल्वेतन्न कुर्यां ते वचनं राक्षसेश्वर | तं तु मे भ्रातरं द्रष्टुं भरतं त्वरते मनः || १७|| मां निवर्तयितुं योऽसौ चित्रकूटमुपागतः | शिरसा याचतो यस्य वचनं न कृतं मया || १८|| कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम् | गुरूंश्च सुहृदश्चैव पौरांश्च तनयैः सह || १९|| उपस्थापय मे क्षिप्रं विमानं राक्षसेश्वर | कृतकार्यस्य मे वासः कथं चिदिह संमतः || २०|| अनुजानीहि मां सौम्य पूजितोऽस्मि विभीषण | मन्युर्न खलु कर्तव्यस्त्वरितस्त्वानुमानये || २१|| ततः काञ्चनचित्राङ्गं वैदूर्यमणिवेदिकम् | कूटागारैः परिक्षिप्तं सर्वतो रजतप्रभम् || २२|| पाण्डुराभिः पताकाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृतम् | शोभितं काञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितम् || २३|| प्रकीर्णं किङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षितम् | घण्टाजालैः परिक्षिप्तं सर्वतो मधुरस्वनम् || २४|| तन्मेरुशिखराकारं निर्मितं विश्वकर्मणा | बहुभिर्भूषितं हर्म्यैर्मुक्तारजतसंनिभौ || २५|| तलैः स्फटिकचित्राङ्गैर्वैदूर्यैश्च वरासनैः | महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नं महाधनैः || २६|| उपस्थितमनाधृष्यं तद्विमानं मनोजवम् | निवेदयित्वा रामाय तस्थौ तत्र विभीषणः || २७||	27	3272
Though Vibhishana requests Shri Rama to stay back at Lanka for some more time and receive his hospitality, Shri Rama politely refuses to do so, stating that he needs to proceed to Ayodhya quickly, to see his mothers, brothers and people there. Vibhishana arranges Pushpaka, the aerial car, to transport Shri Rama and others to Ayodhya.
125	उपस्थितं तु तं दृष्ट्वा पुष्पकं पुष्पभूषितम् | अविदूरे स्थितं रामं प्रत्युवाच विभीषणः || १|| स तु बद्धाञ्जलिः प्रह्वो विनीतो राक्षसेश्वरः | अब्रवीत्त्वरयोपेतः किं करोमीति राघवम् || २|| तमब्रवीन्महातेजा लक्ष्मणस्योपशृण्वतः | विमृश्य राघवो वाक्यमिदं स्नेहपुरस्कृतम् || ३|| कृतप्रयत्नकर्माणो विभीषण वनौकसः | रत्नैरर्थैश्च विविभैर्भूषणैश्चाभिपूजय || ४|| सहैभिरर्दिता लङ्का निर्जिता राक्षसेश्वर | हृष्टैः प्राणभयं त्यक्त्वा सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिभिः || ५|| एवं संमानिताश्चेमे मानार्हा मानद त्वया | भविष्यन्ति कृतज्ञेन निर्वृता हरियूथपाः || ६|| त्यागिनं सङ्ग्रहीतारं सानुक्रोशं यशस्विनम् | यतस्त्वामवगच्छन्ति ततः सम्बोधयामि ते || ७|| एवमुक्तस्तु रामेण वानरांस्तान्विभीषणः | रत्नार्थैः संविभागेन सर्वानेवान्वपूजयत् || ८|| ततस्तान्पूजितान्दृष्ट्वा रत्नैरर्थैश्च यूथपान् | आरुरोह ततो रामस्तद्विमानमनुत्तमम् || ९|| अङ्केनादाय वैदेहीं लज्जमानां यशस्विनीम् | लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा विक्रान्तेन धनुष्मता || १०|| अब्रवीच्च विमानस्थः काकुत्स्थः सर्ववानरान् | सुग्रीवं च महावीर्यं राक्षसं च विभीषणम् || ११|| मित्रकार्यं कृतमिदं भवद्भिर्वानरोत्तमाः | अनुज्ञाता मया सर्वे यथेष्टं प्रतिगच्छत || १२|| यत्तु कार्यं वयस्येन सुहृदा वा परन्तप | कृतं सुग्रीव तत्सर्वं भवता धर्मभीरुणा | किष्किन्धां प्रतियाह्याशु स्वसैन्येनाभिसंवृतः || १३|| स्वराज्ये वस लङ्कायां मया दत्ते विभीषण | न त्वां धर्षयितुं शक्ताः सेन्द्रा अपि दिवौकसः || १४|| अयोध्यां प्रतियास्यामि राजधानीं पितुर्मम | अभ्यनुज्ञातुमिच्छामि सर्वानामन्त्रयामि वः || १५|| एवमुक्तास्तु रामेण वानरास्ते महाबलाः | ऊचुः प्राञ्जलयो रामं राक्षसश्च विभीषणः | अयोध्यां गन्तुमिच्छामः सर्वान्नयतु नो भवान् || १६|| दृष्ट्वा त्वामभिषेकार्द्रं कौसल्यामभिवाद्य च | अचिरेणागमिष्यामः स्वान्गृहान्नृपतेः सुत || १७|| एवमुक्तस्तु धर्मात्मा वानरैः सविभीषणैः | अब्रवीद्राघवः श्रीमान्ससुग्रीवविभीषणान् || १८|| प्रियात्प्रियतरं लब्धं यदहं ससुहृज्जनः | सर्वैर्भवद्भिः सहितः प्रीतिं लप्स्ये पुरीं गतः || १९|| क्षिप्रमारोह सुग्रीव विमानं वानरैः सह | त्वमध्यारोह सामात्यो राक्षसेन्द्रविभीषण || २०|| ततस्तत्पुष्पकं दिव्यं सुग्रीवः सह सेनया | अध्यारोहत्त्वरञ्शीघ्रं सामात्यश्च विभीषणः || २१|| तेष्वारूढेषु सर्वेषु कौबेरं परमासनम् | राघवेणाभ्यनुज्ञातमुत्पपात विहायसं || २२|| ययौ तेन विमानेन हंसयुक्तेन भास्वता | प्रहृष्टश्च प्रतीतश्च बभौ रामः कुबेरवत् || २३||	23	3295
Shri Rama requests Vibhishana to honour the vanaras, who fought for his cause valiantly, with gold and precious stones. Accordingly, Vibhishana honoured them with the gifts. Then, Shri Rama along with Lakshmana and Seetha ascended the aerial car.  When Shri Rama expresses his gratitude to Sugreeva, Vibhishana and others and is about to move, Sugreeva and Vibhishana request Shri Rama to permit them to accompany in the Pushpaka to Ayodhya to witness his coronation-ceremony. Shri Rama gladly accepts and all ascend the Pushpaka and start on their aerial journey towards Ayodhya.
126	अनुज्ञातं तु रामेण तद्विमानमनुत्तमम् | उत्पपात महामेघः श्वसनेनोद्धतो यथा || १|| पातयित्वा ततश्चक्षुः सर्वतो रघुनन्दनः | अब्रवीन्मैथिलीं सीतां रामः शशिनिभाननाम् || २|| कैलासशिखराकारे त्रिकूटशिखरे स्थिताम् | लङ्कामीक्षस्व वैदेहि निर्मितां विश्वकर्मणा || ३|| एतदायोधनं पश्य मांसशोणितकर्दमम् | हरीणां राक्षसानां च सीते विशसनं महत् || ४|| तवहेतोर्विशालाक्षि रावणो निहतो मया | कुम्भकर्णोऽत्र निहतः प्रहस्तश्च निशाचरः || ५|| लक्ष्मणेनेन्द्रजिच्चात्र रावणिर्निहतो रणे | विरूपाक्षश्च दुष्प्रेक्ष्यो महापार्श्वमहोदरौ || ६|| अकम्पनश्च निहतो बलिनोऽन्ये च राक्षसाः | त्रिशिराश्चातिकायश्च देवान्तकनरान्तकौ || ७|| अत्र मन्दोदरी नाम भार्या तं पर्यदेवयत् | सपत्नीनां सहस्रेण सास्रेण परिवारिता || ८|| एतत्तु दृश्यते तीर्थं समुद्रस्य वरानने | यत्र सागरमुत्तीर्य तां रात्रिमुषिता वयम् || ९|| एष सेतुर्मया बद्धः सागरे सलिलार्णवे | तवहेतोर्विशालाक्षि नलसेतुः सुदुष्करः || १०|| पश्य सागरमक्षोभ्यं वैदेहि वरुणालयम् | अपारमभिगर्जन्तं शङ्खशुक्तिनिषेवितम् || ११|| हिरण्यनाभं शैलेन्द्रं काञ्चनं पश्य मैथिलि | विश्रमार्थं हनुमतो भित्त्वा सागरमुत्थितम् || १२|| अत्र राक्षसराजोऽयमाजगाम विभीषणः || १३|| एषा सा दृश्यते सीते किष्किन्धा चित्रकानना | सुग्रीवस्य पुरी रम्या यत्र वाली मया हतः || १४|| दृश्यतेऽसौ महान्सीते सविद्युदिव तोयदः | ऋश्यमूको गिरिश्रेष्ठः काञ्चनैर्धातुभिर्वृतः || १५|| अत्राहं वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण समागतः | समयश्च कृतः सीते वधार्थं वालिनो मया || १६|| एषा सा दृश्यते पम्पा नलिनी चित्रकानना | त्वया विहीनो यत्राहं विललाप सुदुःखितः || १७|| अस्यास्तीरे मया दृष्टा शबरी धर्मचारिणी | अत्र योजनबाहुश्च कबन्धो निहतो मया || १८|| दृश्यतेऽसौ जनस्थाने सीते श्रीमान्वनस्पतिः | यत्र युद्धं महद्वृत्तं तवहेतोर्विलासिनि | रावणस्य नृशंसस्य जटायोश्च महात्मनः || १९|| खरश्च निहतश्सङ्ख्ये दूषणश्च निपातितः | त्रिशिराश्च महावीर्यो मया बाणैरजिह्मगैः || २०|| पर्णशाला तथा चित्रा दृश्यते शुभदर्शना | यत्र त्वं राक्षसेन्द्रेण रावणेन हृता बलात् || २१|| एषा गोदावरी रम्या प्रसन्नसलिला शिवा | अगस्त्यस्याश्रमो ह्येष दृश्यते पश्य मैथिलि || २२|| वैदेहि दृश्यते चात्र शरभङ्गाश्रमो महान् | उपयातः सहस्राक्षो यत्र शक्रः पुरन्दरः || २३|| एते ते तापसावासा दृश्यन्ते तनुमध्यमे | अत्रिः कुलपतिर्यत्र सूर्यवैश्वानरप्रभः | अत्र सीते त्वया दृष्टा तापसी धर्मचारिणी || २४|| अस्मिन्देशे महाकायो विराधो निहतो मया || २५|| असौ सुतनुशैलेन्द्रश्चित्रकूटः प्रकाशते | यत्र मां कैकयीपुत्रः प्रसादयितुमागतः || २६|| एषा सा यमुना दूराद्दृश्यते चित्रकानना | भरद्वाजाश्रमो यत्र श्रीमानेष प्रकाशते || २७||	27	3322
During their journey to Ayodhya, Shri Rama shows to Seetha, the whole City of Lanka, the battle-field where Ravana and other demons were killed, the bridge constructed by vanaras under Nala across the ocean, Mount Mainka, Mount Rishyamuka.  When Pushpaka reached Kishkinda area, Sita requests Shri Rama to ask the wives of Sugreeva and important women to accompany them, which was agreed to.  When the women in Kishkinda ascended the Pushpaka, their journey resumes.  Then, Shri Rama showed to Sita the Pampa Lake, Janasthana forest, Panchavati, Godavari River, the hermitage of sage Agastya, the hermitage of sage Atri and Anasuya, Chitrakuta, the hermitage of Bharadwaja.
127	पूर्णे चतुर्दशे वर्षे पञ्चभ्यां लक्ष्मणाग्रजः | भरद्वाजाश्रमं प्राप्य ववन्दे नियतो मुनिम् || १|| सोऽपृच्छदभिवाद्यैनं भरद्वाजं तपोधनम् | शृणोषि क चिद्भगवन्सुभिक्षानामयं पुरे | कच्चिच्च युक्तो भरतो जीवन्त्यपि च मातरः || २|| एवमुक्तस्तु रामेण भरद्वाजो महामुनिः | प्रत्युवाच रघुश्रेष्ठं स्मितपूर्वं प्रहृष्टवत् || ३|| पङ्कदिग्धस्तु भरतो जटिलस्त्वां प्रतीक्षते | पादुके ते पुरस्कृत्य सर्वं च कुशलं गृहे || ४|| त्वां पुरा चीरवसनं प्रविशन्तं महावनम् | स्त्रीतृतीयं च्युतं राज्याद्धर्मकामं च केवलम् || ५|| पदातिं त्यक्तसर्वस्वं पितुर्वचनकारिणम् | स्वर्गभोगैः परित्यक्तं स्वर्गच्युतमिवामरम् || ६|| दृष्ट्वा तु करुणा पूर्वं ममासीत्समितिञ्जय | कैकेयीवचने युक्तं वन्यमूलफलाशनम् || ७|| साम्प्रतं सुसमृद्धार्थं समित्रगणबान्धवम् | समीक्ष्य विजितारिं त्वां मम प्रीतिरनुत्तमा || ८|| सर्वं च सुखदुःखं ते विदितं मम राघव | यत्त्वया विपुलं प्राप्तं जनस्थानवधादिकम् || ९|| ब्राह्मणार्थे नियुक्तस्य रक्षतः सर्वतापसान् | मारीचदर्शनं चैव सीतोन्मथनमेव च || १०|| कबन्धदर्शनं चैव पम्पाभिगमनं तथा | सुग्रीवेण च ते सख्यं यच्च वाली हतस्त्वया || ११|| मार्गणं चैव वैदेह्याः कर्म वातात्मजस्य च | विदितायां च वैदेह्यां नलसेतुर्यथा कृतः | यथा च दीपिता लङ्का प्रहृष्टैर्हरियूथपैः || १२|| सपुत्रबान्धवामात्यः सबलः सह वाहनः | यथा च निहतः सङ्ख्ये रावणो देवकण्टकः || १३|| समागमश्च त्रिदशैर्यथादत्तश्च ते वरः | सर्वं ममैतद्विदितं तपसा धर्मवत्सल || १४|| अहमप्यत्र ते दद्मि वरं शस्त्रभृतां वर | अर्घ्यं प्रतिगृहाणेदमयोध्यां श्वो गमिष्यसि || १५|| तस्य तच्छिरसा वाक्यं प्रतिगृह्य नृपात्मजः | बाढमित्येव संहृष्टः श्रीमान्वरमयाचत || १६|| अकालफलिनो वृक्षाः सर्वे चापि मधुस्रवाः | भवन्तु मार्गे भगवन्नयोध्यां प्रति गच्छतः || १७|| निष्फलाः फलिनश्चासन्विपुष्पाः पुष्पशालिनः | शुष्काः समग्रपत्रास्ते नगाश्चैव मधुस्रवाः || १८||	18	3340
After the fourteenth year of exile, on the fifth day of the bright half of lunar month, Shri Rama and Lakshmana reached Sage Bharadwaja's hermitage. They bent their heads down (as a mark of respect) and offered salutations.  Sage Bharadwaja blessed them. Then, Shri Rama seeks a boon from Sage Bharadwaja, requesting him to make the trees enroute to Ayodhya, to bear fruit in the off-season, and the sage grants the boon. Thereupon, the vanaras feasted on those fruits at will.

इत्यार्षे श्री रामायणे युद्धकाण्डे द्वात्रिंशतिः भाग:

 

Yuddhakāṇḍa Part-31

Yuddhakāṇḍa Part-33