युद्धकाण्ड - Yuddhakāṇḍa (भाग - ६ ;;; Part – 6)

 

युद्धकाण्ड - Yuddhakāṇḍa (भाग - ६ ;;; Part – 6)

Sarga number as per Ramayana	Shlokas extracted	No. of shlokas	Cumulative number of shlokas in this Kanda
26	तद्वचः पथ्यमक्लीबं सारणेनाभिभाषितम् | निशम्य रावणो राजा प्रत्यभाषत सारणम् || १|| यदि मामभियुञ्जीरन्देवगन्धर्वदानवाः | नैव सीतां प्रदास्यामि सर्वलोकभयादपि || २|| त्वं तु सौम्य परित्रस्तो हरिभिर्निर्जितो भृशम् | प्रतिप्रदानमद्यैव सीतायाः साधु मन्यसे | को हि नाम सपत्नो मां समरे जेतुमर्हति || ३|| इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः | आरुरोह ततः श्रीमान्प्रासादं हिमपाण्डुरम् | बहुतालसमुत्सेधं रावणोऽथ दिदृक्षया || ४|| ताभ्यां चराभ्यां सहितो रावणः क्रोधमूर्छितः | पश्यमानः समुद्रं च पर्वतांश्च वनानि च | ददर्श पृथिवीदेशं सुसम्पूर्णं प्लवङ्गमैः || ५|| तदपारमसङ्ख्येयं वानराणां महद्बलम् | आलोक्य रावणो राजा परिपप्रच्छ सारणम् || ६|| एषां वानरमुख्यानां के शूराः के महाबलाः | के पूर्वमभिवर्तन्ते महोत्साहाः समन्ततः || ७|| केषां शृणोति सुग्रीवः के वा यूथपयूथपाः | सारणाचक्ष्व मे सर्वं के प्रधानाः प्लवङ्गमाः || ८|| सारणो राक्षसेन्द्रस्य वचनं परिपृच्छतः | आचचक्षेऽथ मुख्यज्ञो मुख्यांस्तांस्तु वनौकसः || ९|| एष योऽभिमुखो लङ्कां नर्दंस्तिष्ठति वानरः | यूथपानां सहस्राणां शतेन परिवारितः || १०|| यस्य घोषेण महता सप्राकारा सतोरणा | लङ्का प्रवेपते सर्वा सशैलवनकानना || ११|| सर्वशाखामृगेन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः | बलाग्रे तिष्ठते वीरो नीलो नामैष यूथपः || १२|| बाहू प्रगृह्य यः पद्भ्यां महीं गच्छति वीर्यवान् | लङ्कामभिमुखः कोपादभीक्ष्णं च विजृम्भते || १३|| गिरिशृङ्गप्रतीकाशः पद्मकिञ्जल्कसंनिभः | स्फोटयत्यभिसंरब्धो लाङ्गूलं च पुनः पुनः || १४|| यस्य लाङ्गूलशब्देन स्वनन्तीव दिशो दश | एष वानरराजेन सुर्ग्रीवेणाभिषेचितः | यौवराज्येऽङ्गदो नाम त्वामाह्वयति संयुगे || १५|| ये तु विष्टभ्य गात्राणि क्ष्वेडयन्ति नदन्ति च | उत्थाय च विजृम्भन्ते क्रोधेन हरिपुङ्गवाः || १६|| एते दुष्प्रसहा घोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः | अष्टौ शतसहस्राणि दशकोटिशतानि च || १७|| य एनमनुगच्छन्ति वीराश्चन्दनवासिनः | एष आशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् || १८|| श्वेतो रजतसङ्काशः सबलो भीमविक्रमः | बुद्धिमान्वानरः शूरस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः || १९|| तूर्णं सुग्रीवमागम्य पुनर्गच्छति वानरः | विभजन्वानरीं सेनामनीकानि प्रहर्षयन् || २०|| यः पुरा गोमतीतीरे रम्यं पर्येति पर्वतम् | नाम्ना सङ्कोचनो नाम नानानगयुतो गिरिः || २१|| तत्र राज्यं प्रशास्त्येष कुमुदो नाम यूथपः | योऽसौ शतसहस्राणां सहस्रं परिकर्षति || २२|| यस्य वाला बहुव्यामा दीर्घलाङ्गूलमाश्रिताः | ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः प्रकीर्णा घोरकर्मणः || २३|| अदीनो रोषणश्चण्डः सङ्ग्राममभिकाङ्क्षति | एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् || २४|| यस्त्वेष सिंहसङ्काशः कपिलो दीर्घकेसरः | निभृतः प्रेक्षते लङ्कां दिधक्षन्निव चक्षुषा || २५|| विन्ध्यं कृष्णगिरिं सह्यं पर्वतं च सुदर्शनम् | राजन्सततमध्यास्ते रम्भो नामैष यूथपः || २६|| शतं शतसहस्राणां त्रिंशच्च हरियूथपाः | परिवार्यानुगच्छन्ति लङ्कां मर्दितुमोजसा || २७|| यस्तु कर्णौ विवृणुते जृम्भते च पुनः पुनः | न च संविजते मृत्योर्न च यूथाद्विधावति || २८|| महाबलो वीतभयो रम्यं साल्वेय पर्वतम् | राजन्सततमध्यास्ते शरभो नाम यूथपः || २९|| एतस्य बलिनः सर्वे विहारा नाम यूथपाः | राजञ्शतसहस्राणि चत्वारिंशत्तथैव च || ३०|| यस्तु मेघ इवाकाशं महानावृत्य तिष्ठति | मध्ये वानरवीराणां सुराणामिव वासवः || ३१|| भेरीणामिव संनादो यस्यैष श्रूयते महान् | घोरः शाखामृगेन्द्राणां सङ्ग्राममभिकाङ्क्षताम् || ३२|| एष पर्वतमध्यास्ते पारियात्रमनुत्तमम् | युद्धे दुष्प्रसहो नित्यं पनसो नाम यूथपः || ३३|| एनं शतसहस्राणां शतार्धं पर्युपासते | यूथपा यूथपश्रेष्ठं येषां यूथानि भागशः || ३४|| यस्तु भीमां प्रवल्गन्तीं चमूं तिष्ठति शोभयन् | स्थितां तीरे समुद्रस्य द्वितीय इव सागरः || ३५|| एष दर्दरसङ्काशो विनतो नाम यूथपः | पिबंश्चरति पर्णाशां नदीनामुत्तमां नदीम् || ३६|| षष्टिः शतसहस्राणि बलमस्य प्लवङ्गमाः | त्वामाह्वयति युद्धाय क्रथनो नाम यूथपः || ३७|| यस्तु गैरिकवर्णाभं वपुः पुष्यति वानरः | गवयो नाम तेजस्वी त्वां क्रोधादभिवर्तते || ३८|| एनं शतसहस्राणि सप्ततिः पर्युपासते | एष आशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् || ३९|| एते दुष्प्रसहा घोरा बलिनः कामरूपिणः | यूथपा यूथपश्रेष्ठा येषां सङ्ख्या न विद्यते || ४०||	40	491
Hearing the message of Shuka and Saarana, Ravana climbs up the roof of his palace and sees the entire army of monkeys from there. Ravana enquires about the various Vanara leaders.  Saarana shows him Nila, Angada, Nala, Shweta, Kumuda, Rambha, Sarabha, Panasa, Vinata, etc, and their respective strengths.
27	तांस्तु तेऽहं प्रवक्ष्यामि प्रेक्षमाणस्य यूथपान् | राघवार्थे पराक्रान्ता ये न रक्षन्ति जीवितम् || १|| स्निग्धा यस्य बहुश्यामा बाला लाङ्गूलमाश्रिताः | ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः प्रकीर्णा घोरकर्मणः || २|| प्रगृहीताः प्रकाशन्ते सूर्यस्येव मरीचयः | पृथिव्यां चानुकृष्यन्ते हरो नामैष यूथपः || ३|| यं पृष्ठतोऽनुगच्छन्ति शतशोऽथ सहस्रशः | द्रुमानुद्यम्य सहिता लङ्कारोहणतत्पराः || ४|| एष कोटीसहस्रेण वानराणां महौजसाम् | आकाङ्क्षते त्वां सङ्ग्रामे जेतुं परपुरञ्जय || ५|| नीलानिव महामेघांस्तिष्ठतो यांस्तु पश्यसि | असिताञ्जनसङ्काशान्युद्धे सत्यपराक्रमान् || ६|| नखदंष्ट्रायुधान्वीरांस्तीक्ष्णकोपान्भयावहान् | असङ्ख्येयाननिर्देश्यान्परं पारमिवोदधेः || ७|| पर्वतेषु च ये के चिद्विषमेषु नदीषु च | एते त्वामभिवर्तन्ते राजन्नृष्काः सुदारुणाः || ८|| एषां मध्ये स्थितो राजन्भीमाक्षो भीमदर्शनः | पर्जन्य इव जीमूतैः समन्तात्परिवारितः || ९|| ऋक्षवन्तं गिरिश्रेष्ठमध्यास्ते नर्मदां पिबन् | सर्वर्क्षाणामधिपतिर्धूम्रो नामैष यूथपः || १०|| यवीयानस्य तु भ्राता पश्यैनं पर्वतोपमम् | भ्रात्रा समानो रूपेण विशिष्टस्तु पराक्रमे || ११|| स एष जाम्बवान्नाम महायूथपयूथपः | प्रशान्तो गुरुवर्ती च सम्प्रहारेष्वमर्षणः || १२|| एतेन साह्यं सुमहत्कृतं शक्रस्य धीमता | देवासुरे जाम्बवता लब्धाश्च बहवो वराः || १३|| आरुह्य पर्वताग्रेभ्यो महाभ्रविपुलाः शिलाः | मुञ्चन्ति विपुलाकारा न मृत्योरुद्विजन्ति च || १४|| राक्षसानां च सदृशाः पिशाचानां च रोमशाः | एतस्य सैन्ये बहवो विचरन्त्यग्नितेजसः || १५|| यं त्वेनमभिसंरब्धं प्लवमानमिव स्थितम् | प्रेक्षन्ते वानराः सर्वे स्थितं यूथपयूथपम् || १६|| एष राजन्सहस्राक्षं पर्युपास्ते हरीश्वरः | बलेन बलसम्पन्नो रम्भो नामैष यूथपः || १७|| यः स्थितं योजने शैलं गच्छन्पार्श्वेन सेवते | ऊर्ध्वं तथैव कायेन गतः प्राप्नोति योजनम् || १८|| यस्मान्न परमं रूपं चतुष्पादेषु विद्यते | श्रुतः संनादनो नाम वानराणां पितामहः || १९|| येन युद्धं तदा दत्तं रणे शक्रस्य धीमता | पराजयश्च न प्राप्तः सोऽयं यूथपयूथपः | यस्य विक्रममाणस्य शक्रस्येव पराक्रमः || २०|| एष गन्धर्वकन्यायामुत्पन्नः कृष्णवर्त्मना | पुरा देवासुरे युद्धे साह्यार्थं त्रिदिवौकसाम् || २१|| यस्य वैश्रवणो राजा जम्बूमुपनिषेवते | यो राजा पर्वतेन्द्राणां बहुकिंनरसेविनाम् || २२|| विहारसुखदो नित्यं भ्रातुस्ते राक्षसाधिप | तत्रैष वसति श्रीमान्बलवान्वानरर्षभः | युद्धेष्वकत्थनो नित्यं क्रथनो नाम यूथपः || २३|| वृतः कोटिसहस्रेण हरीणां समुपस्थितः | एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् || २४|| यो गङ्गामनु पर्येति त्रासयन्हस्तियूथपान् | हस्तिनां वानराणां च पूर्ववैरमनुस्मरन् || २५|| एष यूथपतिर्नेता गच्छन्गिरिगुहाशयः | हरीणां वाहिनी मुख्यो नदीं हैमवतीम् अनु || २६|| उशीर बीजमाश्रित्य पर्वतं मन्दरोपमम् | रमते वानरश्रेष्ठो दिवि शक्र इव स्वयम् || २७|| एनं शतसहस्राणां सहस्रमभिवर्तते | एष दुर्मर्षणो राजन्प्रमाथी नाम यूथपः || २८|| वातेनेवोद्धतं मेघं यमेनमनुपश्यसि | विवर्तमानं बहुशो यत्रैतद्बहुलं रजः || २९|| एतेऽसितमुखा घोरा गोलाङ्गूला महाबलाः | शतं शतसहस्राणि दृष्ट्वा वै सेतुबन्धनम् || ३०|| गोलाङ्गूलं महावेगं गवाक्षं नाम यूथपम् | परिवार्याभिवर्तन्ते लङ्कां मर्दितुमोजसा || ३१|| भ्रमराचरिता यत्र सर्वकामफलद्रुमाः | यं सूर्यतुल्यवर्णाभमनुपर्येति पर्वतम् || ३२|| यस्य भासा सदा भान्ति तद्वर्णा मृगपक्षिणः | यस्य प्रस्थं महात्मानो न त्यजन्ति महर्षयः || ३३|| तत्रैष रमते राजन्रम्ये काञ्चनपर्वते | मुख्यो वानरमुख्यानां केसरी नाम यूथपः || ३४|| षष्टिर्गिरिसहस्राणां रम्याः काञ्चनपर्वताः | तेषां मध्ये गिरिवरस्त्वमिवानघ रक्षसाम् || ३५|| तत्रैते कपिलाः श्वेतास्ताम्रास्या मधुपिङ्गलाः | निवसन्त्युत्तमगिरौ तीक्ष्णदंष्ट्रानखायुधाः || ३६|| सिंह इव चतुर्दंष्ट्रा व्याघ्रा इव दुरासदाः | सर्वे वैश्वनरसमा ज्वलिताशीविषोपमाः || ३७|| सुदीर्घाञ्चितलाङ्गूला मत्तमातङ्गसंनिभाः | महापर्वतसङ्काशा महाजीमूतनिस्वनाः || ३८|| एष चैषामधिपतिर्मध्ये तिष्ठति वीर्यवान् | नाम्ना पृथिव्यां विख्यातो राजञ्शतबलीति यः | एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् || ३९|| गजो गवाक्षो गवयो नलो नीलश्च वानरः | एकैक एव यूथानां कोटिभिर्दशभिर्वृतः || ४०|| तथान्ये वानरश्रेष्ठा विन्ध्यपर्वतवासिनः | न शक्यन्ते बहुत्वात्तु सङ्ख्यातुं लघुविक्रमाः || ४१|| सर्वे महाराज महाप्रभावाः सर्वे महाशैलनिकाशकायाः | सर्वे समर्थाः पृथिवीं क्षणेन कर्तुं प्रविध्वस्तविकीर्णशैलाम् || ४२||	42	533
Continuing his narration on the strengths of various Vanara army leaders, Saarana mentions about Hara, Dhuumra, Jambavan, Dambha, Sannaadana, Krathana, Pramaathi, Gavaaksha, Kesari, Shatavali.
28	सारणस्य वचः श्रुत्वा रावणं राक्षसाधिपम् | बलमालोकयन्सर्वं शुको वाक्यमथाब्रवीत् || १|| स्थितान्पश्यसि यानेतान्मत्तानिव महाद्विपान् | न्यग्रोधानिव गाङ्गेयान्सालान्हैमवतीनिव || २|| एते दुष्प्रसहा राजन्बलिनः कामरूपिणः | दैत्यदानवसङ्काशा युद्धे देवपराक्रमाः || ३|| एषां कोटिसहस्राणि नव पञ्चच सप्त च | तथा शङ्खसहस्राणि तथा वृन्दशतानि च || ४|| एते सुग्रीवसचिवाः किष्किन्धानिलयाः सदा | हरयो देवगन्धर्वैरुत्पन्नाः कामरूपिणः || ५|| यौ तौ पश्यसि तिष्ठन्तौ कुमारौ देवरूपिणौ | मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ ताभ्यां नास्ति समो युधि || ६|| ब्रह्मणा समनुज्ञातावमृतप्राशिनावुभौ | आशंसेते युधा लङ्कामेतौ मर्दितुमोजसा || ७|| यावेतावेतयोः पार्श्वे स्थितौ पर्वतसंनिभौ | सुमुखो विमुखश्चैव मृत्युपुत्रौ पितुः समौ || ८|| यं तु पश्यसि तिष्ठन्तं प्रभिन्नमिव कुञ्जरम् | यो बलात्क्षोभयेत्क्रुद्धः समुद्रमपि वानरः || ९|| एषोऽभिगन्ता लङ्काया वैदेह्यास्तव च प्रभो | एनं पश्य पुरा दृष्टं वानरं पुनरागतम् || १०|| ज्येष्ठः केसरिणः पुत्रो वातात्मज इति श्रुतः | हनूमानिति विख्यातो लङ्घितो येन सागरः || ११|| कामरूपी हरिश्रेष्ठो बलरूपसमन्वितः | अनिवार्यगतिश्चैव यथा सततगः प्रभुः || १२|| उद्यन्तं भास्करं दृष्ट्वा बालः किल पिपासितः | त्रियोजनसहस्रं तु अध्वानमवतीर्य हि || १३|| आदित्यमाहरिष्यामि न मे क्षुत्प्रतियास्यति | इति सञ्चिन्त्य मनसा पुरैष बलदर्पितः || १४|| अनाधृष्यतमं देवमपि देवर्षिदानवैः | अनासाद्यैव पतितो भास्करोदयने गिरौ || १५|| पतितस्य कपेरस्य हनुरेका शिलातले | किं चिद्भिन्ना दृढहनोर्हनूमानेष तेन वै || १६|| सत्यमागमयोगेन ममैष विदितो हरिः | नास्य शक्यं बलं रूपं प्रभावो वानुभाषितुम् || १७|| एष आशंसते लङ्कामेको मर्दितुमोजसा | यश्चैषोऽनन्तरः शूरः श्यामः पद्मनिभेक्षणः || १८|| इक्ष्वाकूणामतिरथो लोके विख्यात पौरुषः | यस्मिन्न चलते धर्मो यो धर्मं नातिवर्तते || १९|| यो ब्राह्ममस्त्रं वेदांश्च वेद वेदविदां वरः | यो भिन्द्याद्गगनं बाणैः पर्वतांश्चापि दारयेत् || २०|| यस्य मृत्योरिव क्रोधः शक्रस्येव पराक्रमः | स एष रामस्त्वां योद्धुं राजन्समभिवर्तते || २१|| यश्चैष दक्षिणे पार्श्वे शुद्धजाम्बूनदप्रभः | विशालवक्षास्ताम्राक्षो नीलकुञ्चितमूर्धजः || २२|| एषोऽस्य लक्ष्मणो नाम भ्राता प्राणसमः प्रियः | नये युद्धे च कुशलः सर्वशास्त्रविशारदः || २३|| अमर्षी दुर्जयो जेता विक्रान्तो बुद्धिमान्बली | रामस्य दक्षिणो बाहुर्नित्यं प्राणो बहिश्चरः || २४|| न ह्येष राघवस्यार्थे जीवितं परिरक्षति | एषैवाशंसते युद्धे निहन्तुं सर्वराक्षसान् || २५|| यस्तु सव्यमसौ पक्षं रामस्याश्रित्य तिष्ठति | रक्षोगणपरिक्षिप्तो राजा ह्येष विभीषणः || २६|| श्रीमता राजराजेन लङ्कायामभिषेचितः | त्वामेव प्रतिसंरब्धो युद्धायैषोऽभिवर्तते || २७|| यं तु पश्यसि तिष्ठन्तं मध्ये गिरिमिवाचलम् | सर्वशाखामृगेन्द्राणां भर्तारमपराजितम् || २८|| तेजसा यशसा बुद्ध्या ज्ञानेनाभिजनेन च | यः कपीनति बभ्राज हिमवानिव पर्वतान् || २९|| किष्किन्धां यः समध्यास्ते गुहां सगहनद्रुमाम् | दुर्गां पर्वतदुर्गस्थां प्रधानैः सह यूथपैः || ३०|| यस्यैषा काञ्चनी माला शोभते शतपुष्करा | कान्ता देवमनुष्याणां यस्यां लक्ष्मीः प्रतिष्ठिता || ३१|| एतां च मालां तारां च कपिराज्यं च शाश्वतम् | सुग्रीवो वालिनं हत्वा रामेण प्रतिपादितः || ३२|| एवं कोटिसहस्रेण शङ्कूनां च शतेन च | सुग्रीवो वानरेन्द्रस्त्वां युद्धार्थमभिवर्तते || ३३|| इमां महाराजसमीक्ष्य वाहिनीम् उपस्थितां प्रज्वलितग्रहोपमाम् | ततः प्रयत्नः परमो विधीयतां यथा जयः स्यान्न परैः पराजयः || ३४||	34	567
Shuka in his turn supplements with the details of remaining enemies, ie., Twin brothers Mainda and Dwivida, Shri Hanuman, Shri Rama and Lakshmana, Vibhishana and his ministers, Sugreeva, the king of Vanaras.

इत्यार्षे श्री रामायणे युद्धकाण्डे षष्ठ: भाग:

 

Yuddhakāṇḍa Part-5

Yuddhakāṇḍa Part-7